BOLAND, Gerardus Johanes Petrus Jozefus (BOLLAND, Gerardus Jo-hannes Petrus Josephus) filozof holan. (1854-1922). Profesor në Lajden, në fillim ishte ithtar i E. v. Hartmanit, kurse më vonë mbrojtës dhe popullarizator i filozofisë së Hegelit. Të gjitha vërejtjet kundër idealizmit dalin, sipas Bolandit, nga mungesa e të vërejturit të tezës së vërtetë se «Uni» mendon në njëmendësi dhe njëtnendësia në «Un». Në punimet nga historia e religjionit mohoi autenticitetin historik të personalitetit të Jezuit.
Orator i shkëlqyeshëm, i thjeshtë dhe i qartë në shprehje, me pikëpamje liberale, B. la gjurma të dukshme në jetën shpirtërore të Holandës dhe pati ithtarë të shumtë.

Veprat kryesore: Spinosa (1899); Të menduarit dhe njëmendësia (1905); Unterschied im Prinzip zwis-chen Hegel und E. v. Hartmann (1902).
    
---

BOLCANO, Bernhard (BOLZANO, Bernhard), filozof çek dhe teolog me origjinë gjermane (nëna) dhe italiane (baba) (1781-1848). Studioi filozofinë, teologjinë dhe matematikën. Në Universitetin e Pragës mori në vitin 1805 katedrën e filozofisë së religjionit. Në vitin 1819 u akuzua për heterodoksi dhe e larguan nga universiteti, kurse botimi i mëtejshëm i veprave, të tij u ndalua. Për këtë arsye shumicën e veprave të tij i shtypën miqtë e tij në botën e jashtme.

Bolcano është kundërshtar radikal i psikologjizmit, ndërsa shumë inter-pretues e konsiderojnë themelues të fenomenologjisë. Duke vazhduar Laj-bnicin i cili «fatkeqësisht për shkak të Kantit nuk përfillej» B. shtroi në mënyrë konsekuente dhe me një qartësi të jashtëzakonshme një varg tezash origjinale, në radhë të parë në fushën e logjikës dhe të psikologjisë së të menduarit. Ai është themelues edhe i disiplinës së re, të cilën e quajti shkencë mbi diturinë (Wissenschaftlehre). B. nuk e mohon vetëm Kantin por edhe një seri të sistemeve të tjera idealiste spekulative. Gjithashtu zbatoi pikë për pikë ndarjen e logjikës nga psikikja, duke konsideruar se në çdo të menduar duhet të veçohet procesi psikik nga përmbajtja logjike e tij.

Mësonte se ekziston veçanërisht «ft, vërteta në vetvete», «përfytyrimi në vetvete» dhe «qëndrimet në vetvete». Logjika nuk merret me procesin psikik të të gjykuarit dhe me evidencën subjektive, psikologjike të vet, por me lëndën ideale të gjykimeve, me «kuptimin jokohor» të tyre, përkatësisht me të vërtetat në vetvete. Vlerat, pra kështu p.sh. edhe vlerat estetike (nga trashëgimi që ka dalë me titull Studi-oie mbi themelim'm e estetikës) si «qëndrime në vetvete» janë të pavarura nga çfarëdo realiteti dhe nga çfarë-do subjekti si bartës. Lidhur me mësimin mbi gjykimin, është paraardhës i Brentanos. Rëndë-sinë e Bolcanos për logjikë në të filozofuarit bashkëkohës e zbuloi para të tjerëve E.Huserli, i cili në një seri veprash të tij pranoi shumë teza të tij dhe e konsideroi si «një nga logjicienët më të mëdhenj të të gjitha kohëve». B. ishte edhe matematikan i shquar (Teorema e Bolcano Vojerstrasit e tjera). Në veprat socialoetike të tij ishte përfaqësues i socializmit dhe i eudajmonizmit utopik specifik, të cilin, ndërkaq u përpoq ta themelonte në mënyrë religjioze.

Veprat kryesore: Wissenschaftsle-hre(4vëll. 1837); Was ist Philosophie (1849); Paradoxien des Unendlichen (1851); Von dem besten Sfaafe(1837); Untersushungen zur Grundlegung der Asthetik (trashëgim i botuar në vitin 1979),
 




____________

Lot Dielli

BOLCMAN, Ludvig (BOLTZMANN, Ludwig), fizikan dhe filozof autriak i shkencës (1844-1906). Profesor i matematikës dhe i fizikës në Grac, Munih dhe Vjenë, ku ligjëroi edhe metodologjinë edhe teorinë e përgjithshme të shkencës. Filozofia dhe fizika sipas B. janë të lidhura në mënyrë të pa-ndashme, sikur që janë të lidhura në një botëkuptim e përgjithshmja dhe e veçanta, Tregoi karakterin hipotetik të njohjes shkencore dhe ishte skeptik dhe tejet kritik ndaj kultit të fakteve. Andaj, edhe fizikanëve u fliste të bëhen të guximshëm në transcendentimin e përvojës, sepse vetëm kështu ofrohet rasti për zbulimin e shpikjeve të rëndësishme dhe të befasishme.

Veprat kryesore: Vorlesungen iiber Maxwells Theorie der Elektrizita't und des Lichtes (2 vëll. 1891-93); Vorlesungen iiber die Prinzipien der MechanikÇ. vëll.1897-1904); PopulSre Schriften (1905).

---

BOLLDUIN, Xheims Mark (BALDWIN, James Mark), sociolog, filozof dhe psikolog amer. (1861-1934). Ishte themelues i Shoqatës Amerikane për Psikologji dhe profesor i sociologjisë në Paris. Punimet kryesore të tij u kushtohen problemeve nga fusha e psiko-fiziologjisë dhe sociologjisë. Ndarja ndërmjet shkencave agjenetike (ose statike) dhe gjenetike, sipas Bollduinit, nuk tnund të zgjidhet log-jikisht por vetëm nëpërmjet integrimit në përvojen estetike nga e cila eksklu-zivisht rezulton sinteza unike. Pasi përcaktoi këtë dallim themelor ndërmjet pikëpamjes gjenetike (prej së cilës formohen shkencat e jetës dhe të frymës) dhe agjenetike (shkencat që reduktohen në kuantitet, barazi dhe mekanizëm), ai pastaj zgjidhjet e mundshme të këtyre dy pikëpamjeve të ndryshme i gjeti në drejtpërdrejt-shmërinë e një kontemplacioni të tillë estetik, në të cilin pa dyshim ekziston përvoja në tërë totalitetin.
Bollduini u mor edhe me psikologjinë fëmijërore dhe është më i njohur si autor i fjalorit filozofik të derisotëm më voluminoz në anglishte.

Veprat kryesore: Development in Child amd Race (1897); Dictionary of Philosophy and Psychology (3 vëll. 1901-5), redaktor; Genetic Logic (1 906-8); Thought and Things (1912); The Individual and Society (1910); History of Psychology (1913).

---

]b]BOLNOV, Oto Fridrih[b] (BOLLNOW, Otto Friedrich), filozof dhe pedagog gjerm. (1903 - ). Profesor i filozofisë dhe i pedagogjisë në Gisen (1939), në Majnc (1945) dhe në Tybingen (nga viti 1953). Në radhë të parë merret me problemet e antropologjisë filozofike. Dha një seri studimesh monografike për disa filozofë, mirëpo më i njohur është me punimet në të cilat e paraqet dhe e kritikon filozofinë e ekzistencës.

Veprat kryesore: Die Lebensphilo-sophie F. H. Jacobis (1933); Dilthey (1936); Das Wesen der Stimmungen (1941); Existenphilosophie (1943); Einfache Sittlickeit (1947); Rilke (1951); Neue Geborgenheit. Das Pro-bletn einer Ueberwindung des Existenzialismus (1955); Existenzphilo-sophie und Padagogik (1959); Mensch und Raum (1963)
 




____________

Lot Dielli

BOLNOV, Oto Fridrih (BOLLNOW, Otto Friedrich), filozof dhe pedagog gjerm. (1903 - ). Profesor i filozofisë dhe i pedagogjisë në Gisen (1939), në Majnc (1945) dhe në Tybingen (nga viti 1953). Në radhë të parë merret me problemet e antropologjisë filozofike. Dha një seri studimesh monografike për disa filozofë, mirëpo më i njohur është me punimet në të cilat e paraqet dhe e kritikon filozofinë e ekzistencës.

Veprat kryesore: Die Lebensphilo-sophie F. H. Jacobis (1933); Dilthey (1936); Das Wesen der Stimmungen (1941); Existenphilosophie (1943); Einfache Sittlickeit (1947); Rilke (1951); Neue Geborgenheit. Das Pro-bletn einer Ueberwindung des Existenzialismus (1955); Existenzphilo-sophie und Padagogik (1959); Mensch und Raum (1963).

---

BOLLFUR, Arthër Xheims (BALFO-UR, Arthur James), burrështeti dhe filozof angl. (1848-1930). Konservator, ishte disa herë kryetar i qeverisë angleze dhe ndiqte një politikë aktive dhe agresive të dorës së fortë. Si shkrimtar i veprave filozofike kritikoi veçanërisht tezat natyraliste dhe u përpoq të tregonte sesi natyralizmi nuk mund t'i plotësojë nevojat etike, estetike dhe të arsyes së njeriut. Koncepti filozofik i tij bazohet në kuptimin teistik të botës, nga i cili, sipas mendimit të tij, mund të shpjegohen vetëm me sukses dhe mund të bazohen të gjitha vlerat e tjera (estetike, etike e të tjera). Ishte edhe ithtar i një agnosticizmi të veçantë të orientimit spiritualist, që dëshiron të revalorizojë në themel të drejtat emocionale, etike dhe religjioze, duke iu kundërvënë relativizmit pozitivist.

Si ministër i punëve të jashtme, në vitin 1917 shpalli deklaratën (Balfour Declaration) me të cilën u pajtuan edhe fuqitë e tjera të Antantës, që në Palestinë të krijohet vatra nacionale (national home) për çifutët.

Veprat kryesore: A defence ofPhi-losophic Doubt (1879); The foundda-tion of Belief(1995); Theims and Hu-manism (1915); Questionings on Cri-ticism and Beauty (1909).

---

BONAL, Lui Gabriel Ambroaz vikont (BONALD, Lous Gabriel Ambroi-vicomte de), politikan dhe filozof franc. (1754-1840). Ithtar i burbonëve, emigroi në kohën e Revolucionit Francez; në kohën e direktoriumit kthehet në Francë, bëhet anëtar i Aka-demisë dhe anëtar i Këshillit të Universitetit. Luftoi si një nga ideologët e aristokracisë dhe i klerikalizmit kun-dër kartezianizmit si dhe kundër filo-zofëve materialistë francezë të sheku-llit XVIII. Si kundërshtar i hidhëruar i revolucionit dhe i lirisë së shtypit, ai u paraqit edhe kundër shkurorëzimit dhe përkrahi teorinë sociale të bazuar në teologji. Sipas Bonalit, ligjet nuk janë kurrfarë shprehje e vullnetit të përgjithshëm të popullit, kurse njeriu sipas natyrës është i keq dhe vetëm në shoqëri mund të bëhet i tnirë.

Veprat kryesore: Theorie du pouvoir politique et religieux dans la sociëtë civilisëe (3 vëll. 1796); Lëgislation Primitive(2 vëll. 1802); Essai analitique sur les lois naturelles de l'ordre soc/a/(1800).
 




____________

Lot Dielli

BONATELI, Françesko (BONATELLI, Francesko), filozof italian. (1830-1911). Profesor në Padovë. Ne pjesën më të madhe të veprave të tij përpiqet të pajtojë doktrinën fetare me pikëpamjet e reja filozofike. Nën ndikimin e filozofisë gjermane (sidomos të'Loces dhe të Herbartit) konsideronte se shkenca kufizohet në fenomene, kurse filozofia dhe religjioni futen deri te themelet e sendeve. Arti, ndërkaq, sips B. ndërmjetëson midis fantazmës dhe qenies.

Veprat kryesore: Pensiero e conos-cenza (1864); // concetto della vita (1904).

---

BONAVENTURA emri i vërtet Gjo-vani Fidanca (BONAVENTURA, Giovanni Fidanza, kurse Frano i Asishë e quante B.), telog dhe filozof ital. (1221-1274). Në vitin 1244 hyn në urdhrin françeskan, kurse në vitin 1257 bëhet gjeneral i urdhrit, në vitin 1273 ipeshkëv dhe kardinal. U quajt edhe Doctor Seraphicus. Mistik asketik, i afërt me Augustinin dhe neoplatonizmin, mirëpo në shumë teza përpiqet t'i pajtojë parimet filozofike të Aristotelit me traditën augustiniane.

Sipas Bonaventures, perëndia e krijoi botën prej asgjëje. Çdo gjë në botë përbëhet nga materia dhe format, kurse formë e përgjithshme e të gjitha trupave është drita. Nga sasia e participimit të trupit në dritë, varet edhe vlera e çdo gjëje ekzistuese. Tërë njohja buron nga shqisat, sepse «shpirti njeh perëndinë, vetveten dhe atë që ekziston në vetë atë pa ndihmën e shqisave të jashtme». Vëzhgimi i drejt-përdrejt, më i vlefshëm dhe më i lartë i perëndisë arrihet në ekstazë, në të ci-lën njeriu bashkohet me perëndinë. Mirëpo, kjo nuk mund të arrihet pa mëshirën e perëndisë - ndërsa përgatitja për fitimin e kësaj mëshire është jeta e shenjtë dhe besimi i pasionuar i shprehur në lutje. Sipas B., universaliet gjenden në frymën e perëndisë dhe në esencë u përgjigjen ideve platoniane. Shpirti është në lidhje aq të ngushtë me trupin ngase vazhdimisht njëri synon tjetrin: shpirti dëshiron ta drejtojë trupin kah përsosmëria, ndërsa trupi njëkohësisht e kërkon gjithnjë shpirtin.

Veprat kryesore: Commentarii in quatuor libros sententiarum Petri Lombardi; Itinerarium mentis in De-um. Opera omnia, u botuan në 10 vëll. (1882-1902).
    
---

BONE, Sharl (BONNET, Charles), filozof, psikolog dhe natyralist franc. (1720-1793). Studioi jetën e insekteve, të bimëve dhe në përgjithësi konsiderohet themelues i psikologjisë fiziologjike.

Të gjitha proceset psikike i argumentoi dhe i themeloi në baza fizio-logjike dhe në këtë drejtim pati ndikim të madh në shumë teoricienë gjermanë dhe francezë. Sipas Bonesë, shpirti përmban një organ që mbetet edhe pas vdekjes. Ndikitni i filozofisë dhe i psikologjisë së tij është sidomos i dukshëm te Men de Birani dhe Ba-llanshi.

Veprat kryesore: Essai de psycho-logie (1754); Essai analitique surle fa-cultës de l'ame (1759); Contemplation de la nature ( 1764); Palingenesie phi-losophique (1770); Recherches philosophique sur les preuves du christianisme(179).
 




____________

Lot Dielli

BORDA-DEMULEN, Zhan Batist, (BORDAS-DEMOULIN, Jean Baptiste), matematikan dhe filozof franc.(1798-1859).Kartezian ne shumë teza të tij, por edhe i afërm me Malbranshin, B.D. pohonte se substanca e njëmendtë është mendimi. Në botën inorganike sundon «aspekti matematikor» i substancës, kurse në botën organike matematika vetëm e përkrah njohjen, dhe kështu rezultatet e saj kanë vlerë simbolike. Ndërkaq, në botën morale nuk ekziston kurrfarë matjeje, por ajo i takon metafizikës.

Veprat kryesore: Lettre sur l'ëclec-ticisme et le doctrinarisme ( 1834); Le Cartësianisme (1843); Melanges (1846); Essais de reforme catholique (1856).

---

BOSHKOVIQ, Rugjer (BOŠKOVC, Ruder), filozof, matematikan, fizikan dhe astronom (Dubrovnik 1711-Milano 1787). Jezuit, profesor i matematikës, i fizikës dhe i ostronpmisë në Romë, në Pariz dhe në Pavi, themelues i observatorit astronomik në Milano.Udhëtoi pothuaj nëpër të gjithë Evropën si shkencëtar me famë botërore. B. është pa dyshim emri më i madh i shkencës sonë në përgjithësi, mirëpo vlera e vërtetë e tij botërore qëndron megjithatë në shpjegimet dhe zbulimet jashtëzakonisht origjinale në fushën e shkencave të veçanta sesa në analizën e probletneve eminente filozofike. Në këtë drejtim, B. i tërë i takon rrethit tipik të mendimtarëve të Renesansës.
Në filozofi sintetizoi dhe përgjithësoi shumë zbulime dhe njohje gjeniale natyrore-shkencore të tij. Është kritik si i skolastikës në tërësi, ashtu edhe i metafizikës së Lajbnicit si dhe i shumë tezave natyrorë shkencore të Njutonit dhe D'Alamberit. Në kryeveprën e tij Filozofia e natyrës... Boshkoviqi e paraqiti teorinë e re të atomeve në të cilën e themeloi gjithë filozofinë e tij, duke konsideruar se noci-onin e atomit në realitet duhet reduktuar në nocionin e forcës.

Sipas Boshkoviqit, atomet janë pika matematike që nuk kanë shtrirje dhe të cilat janë të njëllojshme, të thjeshta dhe të pandara, por që njëkohësisht janë qendra të forcës («Këto forca», thotë Boshkoviqi, «nuk janë ndonjë lloj i kualiteteve sekrete, por njëmend një mekanizëm i qartë, ngase edhe ideja e tyre është plotësisht e qartë, kurse edhe ekzistimi i tyre dhe ligji janë vërtetuar drejtpërdrejt». Për këtë arsye Boshkoviqi konsiderohet themelues i atomistikës dinamike. Sipas Boshkoviqit, materia është diskrete dhe në të nuk ka kontinuitet ngase nuk ekziston kurrfarë kontinuumi real. Kontinuiteti i hapësirës është në fushën e mundësisë dhe jo në realitet. Atomet janë qendra të forcës repuisive dhe atraktive e cila varet vetëm nga largësia reciproke. «Unë nuk e pranoj shtrirjen e plotë të kontiunuar të materies, por unë e ndërtoj me pika plotësisht të pandara dhe të pashtrira të cilat janë të ndara reciprokisht me disa intervale dhe të lidhura reciprokisht me disa forca të cilat janë herë atraktive, herë repulsive, varësisht nga distanca e tyre reciproke». Gjithë kozmosi është i përcaktuar si një strukturë drudhesh johapësinore, kështu që çdo shtrirje reale është vetëm një fantazmë e ku-lluar. Pikat e pandara dhe të pashtrira janë të ngjashme me monadat e Lajbnicit: «Nuk po i fus unë i pari në fizikë pikat e pandara dhe të pashtrira, ngase po në këto reduktohen edhe monadat e Lajbnicit. Ndërkaq, duke eliminuar shtrirjen e pandërprerë, unë po eliminoj tërë atë vërejtje që ishte praqitur qysh moti kundër ithtarëve të Zenonit dhe kurrë nuk ishte zgjidhur mjaftueshëm, dhe sipas së cilës shtrirja e pandërprerë nuk mund të ekzisto-jë fare në atë që është e pashtrirë».

Përkundra këtyre lidhjeve të drudheve të ngurtë e të shtrira dhe të pasqyrimit mekanikostatik të botës, Boshkoviqi paraqiti strukturën e vet dinamike-energjetike të forcës. Ndërkaq, në lidhshmërinë e përgjithshme të përbashkët atraktivo-repulsive të pikave matefiale ose të atomeve që janë qendra të forcës, nuk do të jetë «forca absolute e inercionit, por relative» (non absoluta sed respectiva inertiae vis).
Shumë interpretues bashkëkohës të veprës së Boshkoviqit e konsiderojnë sintetik dhe vizionar të madh të ardhmërisë, «paraardhës të madh të Ajnshtajnit», të «Mahut dhe të Avenariusit», «të teorisë moderne të kuantit» si dhe të filozofisë bashkëkohës e të natyrës në përgjithësi. Fridrih Niçe, përveç shumë mendimtarëve të tjerë, i shfaqi mirënjohje të veçantë Rugjer Boshkoviqit, duke thënë (në veprën Mbatanë së mirës dhe së keqes) se ai ka meritë të madhe për mohimin «e paragjykirait mbi atomin si drudhe të fortë». Ndërkaq, fizikani i njohur N.Bori konsideronte se shumë teza të Boshkoviqit ndikuan si në Laplasin ashtu edhe në Faradejin dhe Maksvelin. Gjithashtu ekzistojnë edhe në botë, edhe tek ne, një numër i shkencëtarëve dhe i filozofëve promi-nentë që konsiderojnë se filozofia e natyrës e Boshkoviqit tonë do të bëhet në përgjithësi filozofi e shekullit të ar-dhshëm.

Vepra kryesore e cila është e rën-dësishme për filozofinë (përveç një vargu tjetër të tezave teorike dhe shkencore-natyrore në shumë vepra të tjera fizikale sidomos nga fusha e mekanikës dhe e optikës, pastaj e astronomisë dhe matematikës) është: Philosophiae naturalis theoria reda-taad unicam legem virium in natura existentium (1759); përkthyer në serbokroatishte në vitin 1974 me tituil Teorija prirodne filozofije.
 




____________

Lot Dielli

BOVOAR, Simon dë, (BEAUVOIR, Simone de), shkrimtare dhe filozofe franc. (1908 -). Profesoreshë e filozofisë në Marsejë, në Ruan dhe në Paris. Më vonë braktis universitetin dhe i kushtohet veprimtarisë letrare. Grua dhe ithtare e filozofisë së Zh.P.Sartrit, në frymën e të cilit shkroi një seri të romaneve dhe të disa veprave të rëndësishme filozofike.

Në veprën autobiografike «Mosha e pjekurisë», Bashkruan:» Unë dëshiroj t'u hyj vështirësive frontalisht në vend që t'u shmangem,... kam vërtetuar se arbitrarisht ose kundër vullnetit ne ndërhyjmë në fatet e huja dhe se duhet ta marrim këtë përgjegjësi». Është shumë e afërm me lëvizjet femi-niste progresive. Në veprën «Seksi i dytë» paraqitet me themel dhe në mënyrë të dokumentuar pozita dhe zhyillimi i gruas nga aspekti fiziologjik, psikologjik e sociologjik që nga kohët e lashta deri sot. B.e arseton filozofikisht nevojën e shkruarjes së romane-ve: «Në qoftë se deskripcioni i esencës ka rrjedhur prej filozofisë në kup-timin e vërtetë të kësaj fjale, vetëm romani lejon të dalë papritur burimi origjinal i ekzistencës në realitetin e vet të plotë, të veçantë kohor».

Veprat kryesore: relevante për fi-lozofinë: Pyrrhus et Cinëas (1944); Tous les hommes sont mortels (1946); L 'ëxistentialisme et la sagesse des nations (1948); Le deuxiëme Sexe (1949); La force de lage (1960); Une morte trës douce (1965); Les Belles Images (1966).

---

BOSANKE, Bernard (BOSANQUET, Bernard), filozof angl. (1848-1923). Profesor i filozoflsë në St. Endrus. Vendosmërisht përkrah hegelianizmin speciflk. Njëmendësia mund të njihet vetëm në sistem, ndonëse manifesto-het në përvojën shqisore. Ekzistimi in-dividual është proces tragjik, në të cilin, në luftë kundër së keqes, individi identifikohet me absoluten. Teoria e tij e shtetit është e aferme me pikëpamjet e Trajçkeut. Në disa studime estetike hedh poshtë disa teza të Kroçes dhe sidomos atë të idealitetit dhe të aspektit shpirtëror të të shprehurit estetik. Imagjinata krijuese për të nuk është ndonjë aftësi e veçantë, por thjesht «mendje në vepër». Në Histo-rinë e estetikës së njohur të tij u për-poq para së gjithash t'u shmanget pi-këpamjeve dhe vlerësimeve të njëan-shme dhe kështu duke treguar dyshim vetëm ndaj të gjitha shpjegimeve shumë të specializuara, dha një pasqyrë objektive dhe në letërsinë botërore pasqyrë shpeshherë të cituar të historisë së teorive estetike.

Veprat kryesore: Knowledge and Reality(l%55); Logic(m%); A Histo-ry of Aesthetiks (1892); The Principle of Individuality and Value (1912); The VaJue and Destiny of the Indivi-dual(M3).

---

BREDLI, Frensis, Herbert (BRAD-LEY, Francis, Herbert), filozof angl. (1846-1924). Profesor në Oksford. Nën ndikimin e Hegelit mohoi në mënyrë hedoniste utilitarizimin e Bentimit, Xhejms Milit dhe të gjithë traditës empmste angleze. Sipas Bredlit, absolutja ofrohet në tërësinë e përvojës. Në ndijimin e pastër ne posedojmë përvojën e tërësisë si të tillë, e cila mbetet si prapavijë jetësore unike madje edhe atëherë kur copëtimi i përvojes me anën e kategorive dhe të menduarit, në subjekt dhe në objekt, rrënon tërësinë burimore për vetëdijen tonë. B. është ithtar konsekuent dhe radikal e përfaqësues i idealizmit absolut i cili është nën ndikimin e filozofisë klasike gjermane dhe në mëny-rë antitetike i kundërvihet mënyrës tipike angleze të filozofimit. Në veprimin logjik, në të cilin krijohen idetë, nuk soset realiteti. Metoda e të men-duarit dhe nocionet nuk japin pasqy-rën e plotë të njëmendësisë e cila është një sistem i harmonishëm unik, kurse të menduarit tonë mbi të analitikisht është i thërmuar madje edhe i kundër-thënshëm.

Veprat kryesore: Ethical Studies (1876); The Principles of Logis (1883); Appearance and Reality (1893); Essays on Truth and Reality (1914).
 




____________

Lot Dielli

BREITHUEJT, Riçard, Bevan (BRA-ITHWAITE, Richard, Bevan), filozof angl. (1900 - ). Profesor në Kembrixh ku edhe i kreu studimet. I takon gru-pit të filozofeve anglezë bashkëkohës më të shquar. Kryesisht merret me fi-lozofinë e shkencës, duke studiuar problematikën e interpretimit shken-cor, të kuptimit të teorisë dhe të mo-delit, të bazave të probabilitetit, të sta-tistikës dhe të induksionit. B. konside-ron se teoria shkencore përbëhet nga një seri hipotezash fillestare së bashku më përgjithësimet të cilat deduktivisht dalin nga këto dhe mund të vërteto-hen empirikisht. Lidhur me këtë, për B. të shpjegosh një përgjithësim do të thotë të tregosh se kjo është e impliku-ar nga përgjithësimi i një niveli më të lartë në teorinë e caktuar. Shkroi edhe për problemet e filozofisë morale dhe religjioze. Ndryshimi kryesor ndërmjet pohimeve religjioze dhe morale qëndron në faktin, se të parat, ngase janë të lidhura me predikimet empiri-ke, posedojnë elementin propozicio-nal, i cili u mungon të tjerave.

Veprat kryesore: Scientific Expla-nation (1953); An Empiricist's View of the Nature of Religious Belief (1955); Theory of Games as a Toolfor the Moral Philosopher (1955).

---

BREJE, Enril (BREHIER, Ëmile), Filozof franc. (1876-1952). Profesor në Ren, Bprdo dhe në Paris, ligjëroi edhe në Kajro dhe në RiodeZhanejro. Preokupimi themelor i veprimtarisë filozofikë të E. Brejes është historia e filozofisë. Kjo histori, sipas Brejes nuk është histori e disa ideve abstrakte, plotësisht të ndara nga rrethi prej të tilit burojnë. Filozofia kishte qëndrim gjithmonë aktiv ndaj vlerave të vërteta dhe shpirtërore të kohës së vet dhe pa funksion të vet kritik dhe valorizues ndaj këtyre vle-rave, filozofia nuk ka të drejtë të mbajë emrin e filozofisë. Andaj historiani i filozofisë duhet të hulumtojë edhe historinë e politikës së përgjithshme dhe kushtet shoqërore si dhe historinë e trashëgimit të tërësishëm teorik dhe shpirlëror. Fiiozofia dhe historia e saj nuk janë të ngulitura, nuk janë të kryera në asnjë moment të tyre dhe pikërisht për këtë arsye edhe sot janë të gjallë shkrimtarët antikë të filozofisë. Histpria e filozofisë duhet të paraqesë bartjen e ideve të tyre dhe zhvillimm e mëtejmë të mendimit të tyre, kështu që në këtë drejtim historia e filozofisë është gjithmonë edhe instrument i veprimtarisë bashkëkohëse për problemet filozofike. B. është i njohur edhe si botues i veprave të Plotinit.

Veprat kryesore: Les idëes philo-sophiques et religieuses de Philon D'Alexandrie(l907); Scheling (1912); Histoire de la philosophie allemande (1921); Histoire de la philosophie (1926-1932); La Philosophie de Plotin (1928); La Phrlosophie et son passë (1940); Science et humanisme (1947); Transformation de la philosophie française (1950); Les Thëmes actuels de la philosophie (1951).

---

BRENTANO, Franc (BRENTANO, Franz), filozof gjerm. (1838-1917). Studioi filozofinë dhe teologjinë, kurse pas një qendrimi të shkurtër në manastirin dominikan në Grac, bëhet profesor i filozofisë në Vircburg. Në muajin prill të vitit 1873 braktis kishën katolike, kurse në vitin 1874 bëhet profesor ordinar në Vjenë, ndërsa gjashtë vjet më vonë e lë katedrën. Në fund të jetës qëndroi në Firencc dhe vdiq në Cyrih.

Brentano është një nga filozofët me ndikim të madh (sidomos në fushën e logjikës) i rrethit meditativ gjerman kah fundi i shekullit XIX. Duke u bazuar para së gjithash në Aristotelin dhe në skolastikën, ai përpiqet të vazhdojë traditën filozofike gjermane parakantiste. Një nga meritat e mëdha të tij është edhe përcaktimi dhe të themeluarit filozofik të nocioneve themelore psikologjike, e pastaj edhe përpjekja serioze për reformimin radikal të logjikës. Bashkë me këtë Brentano synoi përtëritjen e skolastikës dhe të arsyetirnit filozofik të pikëpamjes teistike. Është i madh dhe i gjerë ndikimi i tij si ligjërues, kështu që përveç në shkollën e ngushtë të tij (Marti, Kraus), veprimtaria e tij indirekte ose e drejtpërdrejtë është e dukshme edhe te Huserli, Mejnongu, Shtumfi dhe te një varg të tërë logjicienësh bashkëkohës.

Nën ndikimin e dukshëm të Trendelenburgut dhe sidomos të Bolcanos, Brentano në suazat e filozofisë së tij, e cila themelohej edhc në Aristotelin e kuptuar në mënyrë skolastike, zhvilloi një pozitë pluraliste logjike specifike. Duke hedhur poshtë silogjizmin si modus njohës i qensishëm i të mendu-arit, ai vetë procesin e njohjes e re-duktoi në evidencë domethënë jo në operacionin e të gjykuarit dhe të kup-timit konceptual, por në të provuarit e vetëdijshëm, përkatësisht të hedhurit poshtë që është identike me vërtetimin e ekzistimit ose mosekzistimit të objekteve në operacionin e të menduarit. Në psikologji B. vuri theksin në përje-timet e drejtpërdejta intencionale që na shpiejnë në vetë objektet. Në këtë drejtim B. shpesh konsiderohet edhe themelues i Shkollës psikologjike të Vyrcburgut.

Sipas tij, psikologjia nuk është shkencë mbi shpirtin por vetëm shkencë mbi «fenomenet psikologji-ke». Fenomene të tilla kemi tri llojesh: të paraqiturit, të gjykuarit dhe ndjenja. Esenca e psikiices gjendet ndërkaq në orientimin intencional të çdo akti psikik ndaj objektit. Në Karakteristikat themelore estetike të botuara pas vdekjes është inte-resante sidomos teoria e gjenialitetit e Brentanos. B. këtu mbrojti vendosmerisht tezën se ndërmjet gjenialitetit dhe talentit mesatar nuk ekziston kurrfarë dallimi, por vetëm dallimi nga niveli. Për gjenialitetin nuk nevojitet të supozohet kurrgjë tjetër përveç sen-sibilitetit subtil për atë që estetikisht është efikase. Pasuria e fantazisë e cila do të ndryshonte kualitativisht nga e ashtuquajtura fantazi e zakonshme, nuk mund të shpjegojë, sipas B., fenomenin e gjenialitetit, sikurse as si ndonjë cilësi e veçantë fizologjike të trurit. Arsimi i vazhdueshëm dhe formi-mi i fantazisë, ndjejshmëria e forcuar për atë që është estetike, përqendrimi i vëmendjes së veçantë në një fushë, dhe jo ndonjë frymëzim hyjnor janë vendimtare për krijimtarinë gjeniale.

Veprat kryesore: Psychologie vom empirischen Standpunkt ( 1874); Ur-sprung sittlicher Erkenntnis (1889); Uber die Zukunft der Philosophie (1893); Die vier Phasen der Philoso-phie (1895); Von der mannigfachen Bedeutung des Seienden nach Aristo-teles (1862); Aristoteles und seine Weltanschauung (1911); Von der Klassifikation der Psychischen Pha-nomene (1911); Vom sinnlichen und noetischen Bewusstsein (1928); Vom Dasein Gottes (1929); Wahrheit und Evidenz (1930); Kategorienlehre (1933); Grundzuge der Asthetik ( 1959); Aenigmatias ( 1962).
 




____________

Lot Dielli

BRIDA, Marija, shkrimtare filozofie (Selca 1912 -). Në vitin 1961 docente, kurse në vitin 1966 profesoreshë e Fakultetit Filozofik në Zarë. Punimet themelore të Brides përqendrohen në fushën e historisë së filozofisë.

Veprat kryesore: Zivot-dozivljaj (disertacioni i doktoratës, 1937); Smisao Sartreovo filozofije (1959); MetodoloSki aspekt Spinozine filozofije(1960); Benedikt Benkovic (1967); Pa-vao Vuk-Pavlovic, covjek i djelo (1974).

---

BRIXHMEN, Persi Uiliem (BRIDGMAN, Percy William), fizikan dhe filozof amer. (1882-1962). Profesor i matematikës dhe i filozofisë së natyrës në Harvard, fitues i shpërblimit Nobel për fizikë (1946). Shkroi mbi impliki-met filozofike të zbulimeve të fizikës bashkëkohëse dhe themeloi «operaci-onalizmin» - drejtim i cili kërkon që të gjitha nocionet shkencore të lidhen me procedurat eksperimentale dhe që shkenca të lirohet nga nocionet që nuk mund të përkufizohen operacio-nalisht.

Veprat kryesore: The Logic of Mo-dern Physic (1927); The Nature of Physical Theory (1936); The nature of Some of Our Physical Concepts (1952).

---

BROD, Çarli Danber (BROAD, Charlie Dunbar), filozof angl. (1887 -). Profesor në Kembrixh. Përfaqësues i drejtimit neorealist specifik në filozo-finë angleze dhe merret posaçëri-sht me teorinë e njohjes dhe me anali-zën metodike të menduarit shkencor e me etikë. Gjithashtu janë të njohura punimet e tij nga filozofia e shkencës, e u mor edhe me aspektet filozofike të studimeve psikike. Sipas gjerësisë së interesimeve dhe sipas disa koncepci-oneve është i afërm me Raselin.

Veprat kryesore: Perception, Phy- s 'cs and Reality (1914); Scientific rhought (1923); The Mind and its Pjace in Nature (1927); Five Types of Ethical Theory(l930).

---

BRUJIC, Branka shkrimtare filozofie (Zagreb, 1931 -).-Docent në Fakultetin e shkencave politike në Zagreb. U doktorua me tezën "Teoritë kritike të Herbert Markuzes dhe të menduarit historik». Përveç një serie artikujsh botoi edhe punimin e saj «Mbi karakterin e subjektit të filozofisë së re» (1980).
 




____________

Lot Dielli

BRUNO, Gjordano (BRUNO, Giordano), filozof ital. (1548-1600). Në manastirin dominikan në Napoli studioi filozofinë antike, arabe dhe skolastike, kurse nën ndikimin e Lukrecit, Petriqit dhe të Kopernikut gradualisht e formon botëkuptimin e vet materialist dhe panteist. Në moshën 27 vjeçare ikën, i akuzuar për herezi, nga një manastir romak dhe i fillon bre-dhjet e veta të pafat nëpër qytetet e Italisë Veriore, të Zvicres, të Frances, të Gjermanisë, të Çekisë dhe të Angli-së. Duke kaluar nëpër Vyrtemberg, Paris dhe Helmshtat kthehet në atdhe pas ftesës së aristokratit Mocenig. Mi-rëpo, si duket pikërisht pas denunci-mit të këtij, më 23.V. 1592 e burgosi inkuizicioni venecian duke e akuzuar se «po e rekomandon shkencën mbi pa-fundësinë e gjithësisë dhe mbi shumë-sinë e botërve». Inkuizicioni romak, të cilit iu dorëzua pastaj, e torturoi shtatë vjet dhe në fund e dënoi me vdekje. Pas persekutimit, burgosjes dhe dënimit, Bruno nuk u dërmua dhe nuk dëshironte të pendohej. Kur së bashku me fjalinë e moçme («Të vep-rohet me të butësisht dhe pa derdhur gjak» - e që do të thoshte digjeni në turra drush) inkuizicioni ia shqiptoi dënimin - iu përgjegj guximshëm tor-turuesve të vet: «Ju këtë dënim po e shqiptoni me frikë më të madhe sesa unë që po e dëgjoj». U dogj në she-shin Campo di Fiori dhe ky ishte një nga krimet e shumta më të rënda që i ekzekutoi inkuizicioni katolik.

Bruno nuk e paraqiti filozofinë e vet në mënyrë sistematike - dhe stili i tij poetik karakteristik, fjalia e tij mal-lëngjyese, fantazia e furishme dhe tërë koncepti panteist i kozmosit, janë ci-lësi karakteristike e temperamentit të tij dhe e shpirtit të tij të lirë dhe të pa-varur, i cili plot afsh mohoi të gji-tha dogmat e pakuptueshme dhe radi-kalisht hodhi poslitë spekulimet sterile skolastike, duke konsideruar se «au-toritet i vetëm duhet të bëhet arsyeja dhe hulumtitni i lirë».

Në një seri veprash të tij, B. përpiqet të sintetizojë shumë elemente racionaliste dhe empiriste, kështu që shpeshherë edhe arsyeja edhe shqisat për të jenë kriter i njohjes. Megjithë-këtë, sipas tij, shqisat janë më pak të përsosura, ngase nëpërmjet tyre njihet vetëm ana sipërfaqësore, ndërsa men-dja futet në vetë esencën e sendeve. Njeriu, pikërisht për shkak se është pjesë e botës së pafundme, mund të njohë qenien e pafundme, kështu që në te reflektohen të gjitha forcat dhe kundërthëniet botërore. Këto gjithashtu manifestohen në mikrokozmos sikurse edhe në makrokozmos. Shpirti botëror, mendja botërore, është iden-tik në çdo gjë, ai të gjitha i formon dhe i ngjall dhe është parim konstitutiv i kozmosit. Gjithë materia përfshi-het nga parimi krijues i shpirtit botëror. Hapësira e zbrazët - përkundra mendimit të atomistëve - nuk ekziston, sikurse nuk ka lëvizje mekanike, ngase natyrës nga jashtë asgjë nuk i imponohet - ajo në vetvete është unike dhe krijuese. Njëja dhe Pafundësia ekziston në çdo gjë, në të gjitha sendet dhe fenomenet e veçanta. Kalueshmëria dhe ndryshueshmëria janë cilësi të sendeve të veçanta, kurse substanca e botës është një, e përjetshme dhe e pandryshueshme. Perëndinë ose natyrën, si parim aktiv krijues, B. e quan natura naturans, kurse si botë e reali-zuar natura naturata. Në bukurinë e tërësisë krijohen të metat e imagjinuara dhe papërsosuria e partikularitetit. Sipas Brunos nuk është e nevojshme as teodiceja e veçantë: bota është e përsosur ngase në të gjitha hollësitë është njëkohësisht edhe jetë perëndish, dhe ankesë mund të bëjë vetëm ai që nuk di të ngrihet deri te intuita e tërësisë. Ky optimizëm universal është një nga karakteristikat themelore të fi-lozofisë së Brunos.

B. entuziazmohej nga gjallëria e natyrës, nga prezenca e mendjes në natyrë dhe uniteti i jetës që e shprehi absolutisht është dhe unitet i përgji-thshëm, «mendja vepruese e përgjithshme, e cila manifestohet si formë e përgjithshme e gjithësisë dhe e cila në vete përfshin të gjitha format». Natyra dhe shpirti pra nuk janë kurrkund të ndara, kurse shkak i fundit është je-ta vepruese dhe imanente e universumit, domethënë vetë substanca. Andaj edhe nuk ekziston kurrfarë mendje e kulluar jashtë botës. Vetë substanca është ajo unikja e veprimtarisë së ar-syes, e formës dhe e përmbajtjes.
Artist nga natyra dhe nga tempe-ramenti, Bruno edhe vetë anticipoi disa teza të shumë sistemeve të mëvon-shme estetike (për shembull disa teza nga estetika e B. Kroçes). B. është kundërshtar i atyre poetikave raciona-liste - në atë kohë shumë të përhapura - i poetikave që dëshirojnë t'i përcak-tojnë rregullat dhe normat për fjalët e gjalla poetike. Rregullat, sipas tij, mund të dalin vetëm nga vjershat, dhe për këtë arsye ka aq «gjini dhe lloje të krijuara sipas rregullave të mira sa ka gjini dhe lloje të poetëve të vërtetë». Kjo do të thotë - si pohon B. Kroçe -një individualizim të tillë të gjinive që është identik me vdekjen e tyre.

Duke hedhur poshtë tezën e Aris-totelit mbi palëvizshmërinë e Tokës, si dhe koncepsionin e Ptolomeut, B. zë vend të rëndësishëm edhe për zhvillimin e shkencës mbi gjithësinë. Duke pranuar parimisht teorinë e Kopernikut, ai e zgjeron në tërë gjithësinë dhe pohon - përkundra .Kopernikut, se kozmosi nuk mund të kufizohet në sistemin planetar të Diellit tonë, por është pafundësisht i madh. Të gjithë yjet e ngulëta, sipas Brunos, janë Diej të rinj që kanë planetët e vet të banuar nga qeniet e gjalla.
Bruno është filozof dhe shkencëtar tipik i Renesansës: luftëtar i pakompromis kundër mesjetes, adhurues i natyrës, panteist i entuziazmuar dhe artist i fjalës, shpirt universal dhe optimist, ai thur ditirambe filozofike të cilat do të inicojnë këtë proces i cili vetëm disa shekuj pas vdekjes së tij do të mundësojë shkalërrimin defmitiv të skolastikës dhe formimin e sistemeve të mëdha filozofike racionaliste. Për të Hegeli thotë: «Entuziazmit të madh të brendshëm ai i flijon marrëdhëniet e veta personale, por ai edhe më tej nuk e lë të qetë. Kështu për të është thënë se ka qenë një kokë e paqetë e cila nuk ka qenë në gjendje të jetojë në pa-qe me të tjerët. Por nga ishte ky shqe-tësim? Ai nuk mund të pajtohej me atë që është definitive, e keqe, trasha mane prej këtu buron shqetësimi i tij. Ai u ngrit deri te një substancialitet i përgjithshëm - kjo ndarje e vetëdijes së vetvetes së përulur njësoj sikurse edhe natyra, është anuluar».

Obskurantistëve që duke e dënuar rae vdekje, i shqiptuan mallkimin: «që t'i harrohet përgjithmonë emri» nuk iu plotësua dëshira: për emrat e tyre nuk dihet kurrgjë, kurse emri i Gjordano Brunos është shënuar për-gjithmonë në thesarin e mendimit dhe të kulturës përparimtare filozofike botërore.

Veprat kfyesore: De umbris idea-rum (1582); Della causa principio et uno (1584); De l'infinito universo e mondi (1854); Degl'eroici furori (1585); De triplici minimo (1591); De monade, numero et figura (1591); De immenso et inumerabilibus (1591); Veprat në tërësi në 4 vëll. (Napoli 1880-1886).

---

BRUNSHVIG, Lëon (BRUNSCHVICG, Lëon), filozof francez (1869-1944). Profesor i filozofisë në Sorbonë. Frymën e përkufizoi si aksion intelektual, si lëvizje, dhe jo si «mjet i thjeshtë i kuptimit konceptual). «Filozofia progresive» e Brunshvigut, përkatësisht «filozofia e idealizmit të hapur» identifikohet me njohjen e njohjes, domethënë me një aktivitet të atillë intelektual i cili është koshient për vetveten. Në zhvillimin e shkencës (e cila sipas B. është e lidhur ngushtë me filozofinë) matematika paraqet shkallën më të lartë të racionalitetit. Ndërkaq, mendonte se detyrë themelore e filozofisë si kritikë e shkencës është të ndajë «përvojën dhe postulatin, faktin dhe teorinë». Të gjitha sistemet metafizike janë të lidhura me disa sisteme të caktuara shkencore: Logjika e Aristotelit themelohet në klasifikimin biologjik, Discours de la mëthode i takon fizikës karteziane, kurse Monadologjia është e lidhur me llogarinë infinitezimale. Andaj, zhvillimi i vazhdueshëm i shkencës bazohet në llojllojshmërinë e sistemeve filozofike.

Kategoritë e shkakut, të hapësirës, të kohës dhe të masës janë për B. funksione shpirtërore, por jo disa qenësi të pandryshueshme dhe së këtejmi i takojnë zhvillimit të përbashkët të filozofisë dhe të shkencës.

Veprat kryesore: La modalitë du jugement(l897); Introduction a la vie de l'esprit (1900); L'Idëalisme con-temporain (1905); Les Etapes de la philosophie mathëmatique (1912); L'Expërience humaine et la causalitë physique(1922); Leprogrës dela conscience dans la philosophie occidenta-/e(1927); Descartes et Pascal, lecteurs de Montaigne (1941); Spinoza et ses contemporains (1944); De la vraie et la fausse conversion (posth. 1950).

---

BRUVËR, Luicen Egbertus Jan (BROUWER, Luitzen Egbertus Jan), matematikan dhe filozof holan. (1881-1966). Gati gjysmë shekulli (1909-- 1955) ishte profesor në Universitetin e Amsterdamit. Themelues i «drejtimit intuicionist» në logjikën bashkëkohëse dhe në matematikë. Përgënjeshtroi tezën e Fregës dhe Raselit mbi mundësinë e nxjerrjes së matematikës nga logjika dhe pohoi se logjika është pjesë e matematikës dhe se kjo bazohet në një intuitë të llojit të veçantë. E kritikoi parimin e përjashtimit të tretës dhe konsideroi se ky parim nuk është i domosdoshëm për lojikën dhe formoi një sistem logjik të «dobësuar» në të cilin nuk ekziston ky parim.

Veprat kryesore: Jeta, arti dhe mistika (1905); Themelet e shkencës (1907); Intuicionizmi dhe formalizmi (1912); Shkenca, e vërteta, njëmendë-sia (1919); Vetëdija, filozofia dhe matematika (1949).
 




____________

Lot Dielli

BUALO-DEPREO, Nikola (BOILEAU-DESPREAUX, Nicolas), estet dhe kritik franc. (1636-1711). Është një nga teoricienët kryesorë të klasicizmit francez, racionalist, intelektualist që konsideronte se kategoritë themelore të artit poetik dhe njëkohësisht kriteret kryesore për valorizmin e artistikës janë: arsyeshmëria, vërtetësia dhe qartësia. B.D. vërtetoi se bukuria është e përhershme, e vazhdueshme dhe e pandryshueshme dhe pikërisht për këtë arsye është univesale dhe e vërtetë. Asgjë nuk mund të jetë e bu-kur nëse nuk është e vërtetë («Rien n'est beau que le vrai») kurse e vërtetë është njëkohësisht edhe çdo gjë që është e natyrshme dhe së këtejmi pas-qyrimi, imitimi i natyrës është parakusht i çdo bukurie.

Ndonëse e çmon para së gjithash mendimin e qartë, B. nuk e lë pasdore sikurse shumica e klasikëve, problemin e frymëzimit, por konsideron se vepër të madhe tnund të realizojë vetëm ai shkrimtar që bashkon në vete frymëzimin dhe metodën e përpunuar në fnënyrë të përsosur.

Në këtë drejtim B. në formalizmin e ashpër të korektësisë futi edhe një frymë të atillë të estetizmit klasik me të cilin përpiqet ta çlirojë literaturën edhe nga skolasticizrni dhe nga skllavërimi i tepruar ndaj normave poetike. B. gjithashtu studioi hollësisht dhe përkufizoi të gjitha karakteristikat themelore të stilit klasik dhe të artit klasik (siç janë vërtetësia, qartësia, thjeshtësia, e madhërishmja, masa, koncizioni, synimet kah e përsosura, përfshirja e harmonishme e pjesëve në tërësi etj.) dhe në këtë drejtim stilistika është kurorë e veprës së njohur të Bualos L'artpoe-tique e cila pati ndikim jashtëzakonisht të madh edhe jashtë kufijve të Francës.

Kryevepra: L'artpoetique (përkthyer në librin e S.Vitanoviqit: Poetika Nikole Boaloa, 1971).

---

BUBER, Martin filozof çifut [1878-1965). Profesor në Frankfurt mbi Majnë deri në vitin 1933. Nga viti 1938 profesor në Jerusalem.

Buberi bën pjesë në grupin e filozofëve të ekzistencës, në të cilin në një mënyrë të caktuar hyn edhe G.Marseli, K.Jaspersi, P.Vusti, K.Barti, F.Rozencvajgu dhe të tjerë. B. nuk dëshironte as harmonizimin mesjetar të të vërtetave religjioze dhe filozofike, por as identifikimin idealist iluminist të mendjes dhe të zbulesës. Kategoritë specifike të ekzistencializmit fideist paraqiten te Buberi, me gjithë terminologjinë bashkëkohëse dhe metodat' bashkëkohore, në shqyrtimin e problemeve të caktura, nën ndikimin e konsiderueshëm edhe të traditës së vjetër mistike çifute. Kështu edhe an-tropologjia e Buberit dhe «etika sociale» e tij, të cilat bazohen në të ashtu-quajturin «parim dialogjik» kanë në vete disa teza karakteristike për inter-pretimin e filozofëve të vjetër çifutë.

Sipas Buberit, parimi i jetës mund të shprehet me anën e mendimit filo-zofik - se çdo gjë që ekziston është me tjetrin. «Të jesh me tjetrin» («Mit— Anderen-Sein») nuk është vetëm përcaktim qenësor i njeriut, por është parim universal në të cilin është struktu-ruar gjithë bota si tërësi. Mirëpo, vetëm njeriu është në gjendje që singula-ritetin e qenies së vet ta menifestojë duke vendosur raporte që nuk qëndrojnë në kundërvënien abstrakte, por në kontaktin qenësor dhe burimor.

Mirëpo, mungesa e dialogut të drejtpërdrejtë megjithatë sot bazohet në supozimin «e mosbesimit universal të kohës sonë». Gjithmonë në të vërtetë ka ekzistuar dyshimi, gjithmonë kanë ekzistuar situatat në të cilat njeriu nuk ka pasë mundësi të tregohet dhe shprehet pa rezervë dhe drejtpërdrejt, por dyshon në atë që thonë të tjerët, domethënë se në veprimtarinë e tjetrit nuk e dallon atë që është e qenësishme për të cilën ky u angazhua duke folur verbalisht. Në momentin e tanishëm, ndërkaq, këto raste të veçanta të mos-besimit janë shndërruar në parim kështu që «dallimi ndërmjet të menduarit dhe të shpehurit, ndërmjet të shpre-hurit dhe të vepruarit nuk kuptohet këtu më si qëllim, por si domosdoshmëri e qenësishme».

Filozofia, ndërkaq, nuk mund të mbyllet në Unin por veten duhet ta gjejë në raport me Ty. Në këtë drejtim fryma mund të krahasohet me ajrin, të cilin të gjithë e thithim. «Fryma kurrë nuk është në Unin, por ndërmjet Unit dhe Tys, fryma kurrë nuk është si gjaku i cili qarkullon në veten, por është si ajri që e thith. Njeriu jeton në frymën e vet kur mund t'i përgjigjet Unit të vet dhe këtë mund ta bëjë në qoftë se në marrëdhënie hyn me tërë qenien e vet».

Veprat kryesore: Ekstatische Kon-fessionen (1908); Die Rede, die Lehre und das Lied (1917); Ich und Du (1922); Ja i Ti; Reden iiber das Juden-tum (1923); Die chassidischen Biicher (1928); Religion und Philosophie (1931); Zwiesprache (Ein Traktat vom dialogischen Leben) (1932); Zion als Ziel und Aufgabe (1936); Dialogis-ches Leben (1947); Der Glaube der Protheten (1950); Bilder von Gut und Bose (1952); Two Types of Faith (1961); Werke(l t. Schriften zur Phi-losophie, 1962).

---

BUDA (Buddha), ofiq për Siddhartu ose Gantamu (rreth 560 p.e.r. deri 480 p.e.r.). Prijës dhe filozof religjioz. Duke iu përkushtuar meditimit religjioz, hpqi dorë nga pasuria dhe familja dhe vizitoi vendin duke predikuar mësimin e vet. Emrin «Buddha», që do të thotë «i zgjuar», e mori si shenjë të ndriçimit të cilin e përjetoi dhe me të cilin, pasi kuptoi domethënien e realitetit, u zgjua nga ëndrra për jetën. B. nuk shkroi libra për çka ekziston një pasiguri e caktuar lidhur me mësimin etij. Tezat themelore të mësimit burimor të Budes (të cilat janë ruajtur në formë të të folurit dhe të dialogëve të quajtur sutta) përmbajnë «katër të vërteta fisnike: mbi dhembjen, mbi lindjen e dhembjes, mbi mbarimin e dhembjes dhe mbi rrugën tetëantarëshe që të shpie deri te mbarimi i dhembjes. Sipas Budës, njeriu është «trashëgimtar i veprës së vet», ndërsa qëllim përfundimtar i njohjes është të qetësuarit e dhembjes me anën e çlirimit nga prangat e të ndodhurit. Nirvana (ose nibbaba, mpirje) është mohim i çdo vullneti për jetë, heqje dorë nga të gjitha kënaqësitë (sepse medoemos janë të lidhura me vuajtjet) e cila arri-het nëpërmjet orvajtjes morale «të notimit kundër rrymës». Nirvana është gjendje e shkallës më të lartë të përsosurisë, gjendje pa dëshira, kurse Buda e karakterizon si «as qenie as mosqenie, as qenie dhe mosqenie, as jo- qenie jo - mosqenie». Filozofia e tij pesimiste pati jehonë edhe në rrethin mendor evropien (Shopenhaueri, Dojseni).

Në planin socialetik Buda predikon barazinë e njerëzve dhe çohet kundër kastave të vjetra brahmane. Ai i refuzon edhe ceremonitë fetare dhe askesën religjioze dhe thekson si virtyt para së gjithash mëshirën dhe vetëmo-himin.

Sipas Hirianit (Bazat e filozoflsë indiane) ekzistojnë tri karakteristika qenësore të mendimit budist: 1. Ai është pesimist ngase thelbi i këtij më-simi është se çdo gjë është vuajtje. Njëkohësisht kjo nuk është besim në dëghprimin, meqë ky mendrçn lejon mundësinë që paqja të arribet këtu dhe tani, me çka njeriu në vend që të bëhet viktimë e mjerimit, bëhet fitues i tij. 2. Ai është pozitivist, në atë kuptim se e kundërshton spekulativitetin e pafrenuar i cili para Budës sundonte në lëvizjet shpirtërore të Indisë. Ky mësim në themel përjashton çdo gjë që pozitivisht nuk dihet, kurse hedh poshtë edhe autoritetin e traditës së vedës. 3. Ai është pragmatik, sepse Buda mësonte vetëm atë që ishte e domosdoshme për tejkalimin e mynxyrës, e cila, sipas kuptimit të tij, domi-non në jetë dhe paraqet karakteristi-kën kryesore të tij.

Mësimi i Budes gjatë kohës u përhap shumë dhe në fund u bë religjion botëror. B. hyn në radhën e personaliteteve më të mëdha të jetës shpirtëro-re, madje jo vetëm të kulturës indiane, kurse pasardhësit e tij mund të gjenden në pjesët më të largëta të konti-nentit aziatik. Për këtë arsye shumë njerëz konsiderojnë se «për pjesën më të madhe të Lindjes budizmi nuk ka qenë asgjë më pak fuqi shtytëse të kul-turës se krishterimi në Perëndim».

Shpeshherë, në kundërshtim me mësimin e Budës, sekte të ndryshme budiste humbisnin më vonë në asketi-zëm, misticizëm dhe në një formalizëm religjioz ceremonial. Kështu braktiset fryma filozofike dhe sociale e mësimit të tij, kurse në plan të parë theksohet besimi i vërbët në «zotëri Budën», i cili arrin kulmin në Diviavadanë: «Qielli do të bjerë me hënën dhe me yjet, toka mund të ngrihet me malet dhe pyjet e veta, oqeanet do të thahen, mirëpo fjalët e Budes nuk mund të jenë të gabueshme» (sipas S.Radakrishnanit: Filozofia indiase I).

---

BUDIN, Xhon Elof (BOODIN, John Elof), filozof amer. me origjinë suedeze (1869-1950). Ligjërues në Universitetin e Kanzasit dhe të Kalifornisë. Në sistemin idealist metafizik përpiqet të përfshijë teorinë pragmatike të njohjes dhe rezultatet e hulumtimeve shkencore. Në këtë drejtim bazohet edhe kozmologjia e tij si përpjekje e pajtimit të realizmit empirik dhe të idealizmit kozmik.

Veprat kryesore: Titne and Reality (1905); Truth and Reality (1911); God and Creation (4 vëll. 1934); The Social Mind (1939); The Religion Tomorrow' (1943).
 




____________

Lot Dielli

BUL, Xhorxh (BOOLE, George) matematikan dhe logjicien angl. (1815-1864). Në veprën e tij Analiza matematikore e logjikës i pari aplikoi me sukses metodën algjebrike në fushën e problemeve logjike, kështu që shumë veta e konsiderojnë themelues të logjikës simbolike dhe përfaqësues më të rëndësishëm të formës së parë të saj (algjebrës logjike). B. shqyrtoi çdo gjykim si shprehje të raportit të barazisë ndërmjet subjektit dhe predikatit dhe andaj synoi të shprehë qëndrimet logjike në mënyr.ë matematike. Sipas tij, parim themelor i logjikës është qëndrimi i kontradikcionit (principium contradictionis). Nëse konsiderojmë se X është klasë e objekteve, dhe se 1-x janë objekte të cilët nuk përmbahen në x, atëherë parimi i kontradikcionit mund të formulohet: X (l-x) = 0.

Veprat kryesore: The Mathematicial Analysis of Logic (1847); An Investigation of the Laws Thought (1854); Studies in Logic and Probability (posth. 1952).

---

BULTMAN, Rudolf (BULTMANN, Rudolf), hulumtues gjerman i Biblës dhe teolog (1884 -). Nga viti 1921 deri më 1951 profesor në Marburg. Përpjekjet e tij të «demitologjizimit» të Biblës dhe të riinterpretimit «ekzistencial» të përmbajtjes së saj shkaktuan diskutime të gjalla. Është nën ndikimin e dukshëm të M- Hajdegerit.

Veprat kryesore: Die Frage der Entmythologisierung (Diskutim me K. Jaspersin, 1954); Glauben und Verstehen (3 vëll. 1933-1952). Theologiedes Nouen Testament (2 vëll. 1948-1953).

---

BULLGAKOV, Sergej Nikollajeviç (BULGAKOV, Sergej Nikolajevid), filozof dhe teolog rus (1871-1944). Në fillim i afërm me marksizmin, u mor me sociologji dhe me çështje ekonomike, më vonë, pas «krizave shpirtërore» bën kthesë radikale në drejtim të idealizmit dhe të teologjisë.

Veprat kryesore: Nga marksizmi kah idealizmi (1903); Filozofia e em-rave(posth. 1953).

---

BURIDAN, Zhan (BURIDAN, Jean), filozof dhe fizikan franc. (fillimi i shekullit XIV - ?). Ithtar i Okamit, nominalist i matur. Veprimtaria e B. është e rëndësishme në fushën e logjikës dhe të etikës, mirëpo ai është megjithkëtë para së gjithash fizikan. Në etikë u mor veçanërisht me problemin e vull netit të lirë dhe u përpoq ta veçojë in-determinizmin nga arbitrariteti si dhe determinizmin nga përgjegjësia morale e domosdoshmërisë ekskluzive. «Gomari i Buridanit» i njohur (kjo tabllo nuk mund të gjendet në veprat e tij) është nxjerrë nga teza e tij sipas së cilës nuk mund të përcaktohet se a është i mundur vendimi i vullnetshëm në rastin kur kemi motive të forta. (Gomari, në këtë parafrazë, që qëndron ndërmjet dy grumbujve të barabartë të sanës, nuk mund të vendosë as për njërin as për tjetrin mullar dhe kështu ngordh nga uria). Shkroi edhe komente për Aristotelin të cilin e kon-sideronte mësues të vet të vërtetë. Të gjitha veprat kryesisht nga fusha e fizikës, iu botuan pas vdekjes.

---

BYHNER, Ludvig (BUCHNER, Ludwig), filozof dhe mjek gjerm. (1824-1899). Pas studimit të medicinës u habilitua në Tybingen, mirëpo për shkak te pikëpamjeve materialiste braktisi universitetin dhe u mor me praktikën mjekësore në Darmshtat.
Është një nga përfaqësuesit më të popullarizuar të materializimit natyror-shkencor dhe vulgar. Materia dhe forca, sipas Byhnerit, janë të lidhura në mënyrë të pandashme si dy mënyra fenomenale të së njëjtes qenie. Shpirtërorja nuk ka kurrfarë pavarësie në raport me materien dhe shpirti është vetëm produkt i funksioneve të trurit. Klasikët e marksizmit mohuan radikalisht pikëpamjet vulgaro-materialiste të Byhnerit. «Byhneri njeh filozofinë ekskluzivisht si domgatik, kështu që edhe vetë është dogmatik i të shplarave më të cekta të iluminizmit gjerman» (Engels).

Veprat kryesore: Kraft und Stoff (1855); Natur und Ge/sf (1857); Die Stellung des Menschen in der Natur (1869); Die Darwinische Theorie (1890); Gott und die Wissenschaft (1897); Im Dienst der Wahrheit (1889).

---


BUTRU, Emil (BOUTROUX, Emil), filozof franc. (1845-1921). Profesor i filozofisë në Kanë, Nansi, Paris dhe anëtar i Akademisë së Shkencave të Francës. Në kohën e dominimit dhe të lulëzimit të filozofisë natyraliste e kundërshtoi ashpër determinizmin dhe pohoi se kontingjentiteti është karakteristikë themelore e njëmendësisë. Në frymën e «meditimit të lirë» u përpoq t'i bazojë tezat e veta edhe në disa bindje religjioze, duke kritikuar ateizmin dhe racionalizmin dhe duke u mbështetur edhe në Paskalin. E përpunoi mësimin e J. Lasheljeut dhe pohoi se realiteti përbëhet nga shumë sfera të qenies. Këto sfera ndërtohen ashtu që vijuesja i bashkohet të përparshmes, mirëpo nuk mund të nxi-rret nga kjo, sepse çdo sferë nxirret nga parimi krijues i vet. Shkalla më e ulët janë format mekanike dhe në kë to vazhdon mbretëria e formave jetë-sore të vetëdijes dhe të frymës me një liri krijuese të madhe.

Veprat kryesore: De la contingen-ce des lois de la nature (1874); Pascal (1900); Science et religjion dans la philosophie contemporaine (1908); Morale et religion (1925); La philosophie allemande au XVII siëcle (1929).
    
 




____________

Lot Dielli

CAJSING, Adolf (ZEISING, Adolf), filozof gjerm. (1810-1876). Mësues privat në Lajpcig dhe Munih.Pikë-pamjet estetike të tij janë nën ndikimin e Hegelit, kështu që edhe e bukura, të cilën e përkufizon si përsosuri, e kuptuar si fenomenale, mund të jetë diçka absolute në formë të fantazmës. Ndërkaq, më i rëndësishmi është, pas zbulimit të të ashtuquajtures prerje e përparuar, raporti sipas të cilit brinja më e gjatë dhe më e shkurtër (për shembull të një kënddrejti) i përgjigjet raportit të brinjës së gjatë dhe mbledhjes së brinjës së madhe dhe të vogël 3:5 = 5 : (3 + 5). Kjo prerje e përparuar për C. është masë themelore e bukurisë dhe mund të aplikohet në të gjitha raportet e artit dhe të natyrës.

Veprat kryesore: Neue Lehre von den Proportionen des menschlichen Korpers (1854); Asthetische Forschungen (1855); Der Goldene Schnitt (1884).

---

CELER, Eduard (ZELLER, Eduard), filozof gjerm. (1814-1908). Profesor i teologjisë dhe i filozofisë në Tybingen, Bernë, Marburg, Hajdelberg dhe Berlin. Në veprën e tij kapitale dhe më të rëndësishme Filozofia e grekëve, që deri sot ka mbetur tekst standard për këtë fushë, dha një pasqyrë jashtëzakonisht të themeltë historike të filozofisë greke, duke rishqyrtuar shumë burime të këtij mendimi dhe duke interpretuar në mënyrë origjinale tërë trashëgimin filozofik antik. I takoi të ashtuquajtures shkollë teologjike të Tybingenit dhe u mor edhe me studimin kritik të teksteve të krishtera. Qysh në vitin 1862 theksoi kërkesën për t'iu kthyer Kantit dhe kështu u bë një nga përfaqësuesit e parë të neokantizmit dhe neokriticizmit. Megjithëkëtë e konsideroi «gabim themelor të Kantit» supozimin se sendet në vetvete nuk janë të njohura. Ekziston një ligj unik, të cilit i nënshtrohemi vetë ne dhe sendet, dhe një rend natyror nga i cili lindin edhe përfytyrimet tona dhe ndodhjet objektive. Sipas Celerit, filozofia duhet t'i bashkojë idealizmin dhe «realizmin e shëndoshë».

Veprat kryesore: Ptatonische Stu-dien (1839); Die Philosophie des Riechen(në 3 vëll. 1844-1852); Vortrage und Abhandlungen (1865); Geschichte der deutschen Philosophie seit Leibniz (1872); D.F.Strauss (1874); Grundriss der Geschichte der griechuschen Philosophie (1883)

---

CELSUS (Kelsos) filozof romak (rreth 170 të e.r.)., Platonist, kundërshtar i krishterimjt, gjithashtu nën ndikimin e stoikëve. Besimi i krishterë, sipas Celsusit, është primitiv, antropomorf, përhap shkencë të rreme, sipas së cilës bota ekziston për shkak të njeriut dhe frikëson me dënimet e tij në jetën e ardhshme.
C. për të cilin është i huaj çdo fanatizëm fetar, kritikoi edhe religjionet pagane. Në polemikën (Contra Celsum) Origeni e citoi shpesh dhe kështu në saje të këtij mbetën disa tekste të Celsusit.

Studimi kryesor: «Fjala e vërtetë» («Alethes logos») është ruajtur fragmentarisht dhe e botoi përveç të tjerëve edhe O. Glockner-i (1942).

---

CERMELO, Ernst (ZERMELO, Ernst), matematikan dhe logjicien gjerm. (1871-1953). Profesor në Cyrih. U mor në radhë të parë me teorinë e variacioneve dhe me teorinë e grumbujve, ndërsa në vitin 1904 i pari e formuloi në mënyrë aksiomatike këtë teori. Punoi gjithashtu në kuptimin bashkëkohës të teorisë së lojës.

Veprat kryesore: Uber eine Anwendung der Mengenlehre auf die Theorie des Schachspiels (1912); Etementare Betrachtungen zur Theorie der Primazahlen (1934).

---

CICERON, Marko Tulie (Marcus Thullius Cicero), orator, burrështeti dhe filozof romak (106-43 p.e.r.). Është njohës i mirë i gjuhës dhe i kulturës greke, studioi poetët grekë dhe latinë, gramatikën, retorikën, të drejtën, historinë dhe filozofinë. Rëndësia e tij qëndron, para së gjithash, lidhur me bartjen dhe popullarizimin e men-dimit grek në truallin romak. Ndonëse veten e radhit në shkollën e akademisë së re, si filozof nuk është origjinal në mënyrë të veçantë, por në vete sintetizon studime të shumta, kështu që konsiderohet përfaqësues tipik i eklekticizmit. Për Cieronin filozofia, para së gjithash, është shkathtësi e të shëruarit të shpirtit, ngushlluese, e cila njëkohësisht i mëson njerëzit si të sillen në jetë për të arritur lumturinë. Dëshira për lumturi është dëshirë e natyrshme e të gjitha qenieve të gjalla, ndërsa rrugën deri te lumturia e vërtetë duhet ta tregojë filozofia. Një seri i elementeve të mendimit skeptik akademik, i tezave stoike dhe peripatetike gërshetohen në mënyrë të jashtëza-konshme në veprën voluminoze të Ciceronit, të shkruar me një gjuhë të qartë dhe të bukur. Kontributi i tij kryesor për kulturën romake qëndron para së gjithash në veprat dhe letrat retorike.
Në teorinë e tij mbi artin,C. tregoi ndjejshmëri të jashtëzakonshme për larmi, individualitet të veprës së