Tri intervista të shkrimtarit Ismail Kadare dhënë shkrimtarit dhe kritikut të njohur francez Eric Faye në vitin 1990-1991, vijnë në shqip nga shtëpia botuese “Onufri”. Përkthyesja Persida Asllani ka sjellë me mjeshtëri nga frëngjishtja, rrëfimet e shkrimtarit të njohur mbi hapat e parë drejt letërsisë. Që atëherë kur në moshën 11-vjeçare ai kish nisur romanin e tij të parë me fjalët “Natë vjeshte...” e deri tek suksesi ndërkombëtar në Francë me “Gjeneralin e ushtrisë së vdekur”. Me lejen e botuesit Bujar Hudhri, “Tirana Observer” boton sot intervistën e parë të dhënë në prill të vitit 1990, kur Shqipëria ishte ende në një diktaturë komuniste. “Pjesa e dytë e bisedës është zhvilluar në Paris në mesin e dytë të tetorit të po atij viti, kur Ismail Kadare, ndonëse kishte vendosur të linte Shqipërinë, ende nuk e kishte shpallur vendimin e tij dhe Eric Faye nuk kishte asnjë dijeni për këtë. Pjesa e fundit përfshin bisedën e bërë disa muaj më pas, ku gjithçka ka qenë bërë e njohur”, shpjegon në parathënien e librit Bujar Hudhri, botuesi i “Onufrit”. Libri i përkthyer e botuar në disa vende, mbart në vetvete tri biseda në kohë të ndryshme, por ajo çfarë bie në sy është koherenca e mendimit dhe e stilit të të shprehurit. “Gjë që jep përshtypjen sikur është e njëjta kohë, jashtë ndryshimeve dhe trysnive politike”, shkruhet në parathënien e “Tri biseda me Kadarenë”. Të tri këto biseda do të botohen nga “Tirana Observer” duke filluar që nga numri i sotëm.

Ismail Kadare, përse shkruani?
Sepse jam prej racës së shkrimtarëve, që është krijuar për të shkruar...Është një instikt race të cilit i bindem.
Por një ditë do të keni thënë gjithçka!
Nëse shkrimtari shkruan mirë, zotëron ende rezerva të mëdha në vetvete, pa të cilat nuk prodhon dot. Ai është si një burim nafte që funksionon falë rezervave të arit të zi thellë nën tokë.
Rezervat tuaja nuk do të shterojnë ndonjëherë?
S’e kam menduar. Kjo gjë nuk më tremb.
Në jetën tuaj duhet të ketë patur ndonjë moment të caktuar kur keni zbuluar letërsinë, kur e keni ndjerë që do të bëheshit shkrimtar.
Ashtu është, dhe është shumë kohë e largët. Isha dhjetë a dymbëdhjetë vjeç kur e kuptova që letërsia më tërhiqte. Kohë më pas, kam menduar se të gjitha ato teori që lidhin zanafillën e krijimtarisë me një fëmijëri fatkeqe të shkrimtarit janë të gabuara. Këmbëngulet shumë në faktin që një fëmijëri fatkeqe prodhon një letërsi të mirë: ndoshta vlen pikërisht e kundërta! Ndonëse fëmijëria ime kaloi gjatë një periudhe të trazuar, mbaj mend se kam qenë mëse i lumtur. Kuptohet, ka pasur vështirësi, por kjo periudhë e jetës sime ishte plot ngjyra, çudira, të papritura... Të shihje avionë, ushtarë të huaj, ndryshime të përditshme, qe tepër e çuditshme. Ishte luftë. Për disa qe kohë e trishtë, për fëmijët, aspak.
Pra, ju ishit një nga fëmijët e Kronikës në gur.
Po. Pat qenë një fëmijëri e papërcaktueshme, jashtë çdo skeme. Përveç qytetit, ishte shtëpia familjare ajo që luajti rol të fuqishëm në zhvillimin e imagjinatës sime. Shtëpia e fëmijërisë së një shkrimtari luan një rol vërtetë të madh. Gjithë familja jetonte në një banesë plot e përplot me ankth, me mistere dhe gjëra të pashpjegueshme. Kishim një shtëpi trekatëshe dhe gjatë dimrit jetonim vetëm në njërin kat, ndërsa gjatë verës në tjetrin. Hapësira e brendshme e shtëpisë pësonte shndërrime stinore mjaft të çuditshme. Kishim qilarë të mëdhenj e të errët, të cilat gjatë luftës qenë shndërruar në strehim kundërajror. Një shtëpi e madhe i jep përherë mendimit një përmasë të madhe. Gjysma e shtëpisë sime ishte gjithnjë e shkretë dhe e heshtur, ndërkohë që gjysma tjetër gëlonte nga zhurmat...
Do të doja të dija nëse sipas jush leximi i një libri mund të ndryshojë jetën, dhe në këtë rast cilët prej tyre ju kanë trandur qenien. E kam fjalën konkretisht për zbulimin e Makbethit, të përmendur edhe në Kronikë në gur.
Makbethi në fakt, ka mundësi të më ketë ndryshuar jetën. Isha njëmbëdhjetë vjeç. Përse e lexova vallë? Duke përshkuar faqet e para, pikasa se bëhej fjalë për fantazma, magjistrica. Më pëlqenin gjërat e mistershme dhe kështu nisa të lexoj. Qe një lexim i vështirë, por isha i tërhequr ligsht prej librit. Më bënte të vuaja, po nuk kisha forcë t’i shkëputesha. Lexova gjysmën dhe më pëlqeu shumë. Meqenëse libri nuk ishte i imi, nisa ta kopjoj. Nuk gjendej dot as në librari. Nuk desha të lexoja më libra të tjerë pas tij, kaq shumë më pati pëlqyer. E kopjova për dy javë; si fëmijë që isha shkruaja ngadalë. Përse vallë më tërhoqi aq shumë Makbethi? Bëhej fjalë për një krim krejt të veçantë: dikush ka vrarë mikun bujtës në shtëpi. Fëmijë, kisha dëgjuar të flitej shumë për zakonin shqiptar të besës, sipas të cilit krimi më i tmerrshëm në botë ishte të vrisje mikun. Dhe asaj kohe, çdokënd që vinte tek ne në shtëpi e përfytyroja të lidhur me historinë e Makbethit... Pasi e mbarova së lexuari atë më hipi dalldia e leximit. Një mik më pati thënë se kishte zbuluar një tjetër libër të madh, Ana Kareninën. Por asaj kohe, Ana Karenina m’u duk i zymtë, tejet i mërzitshëm! Duke qenë fëmijë, nuk isha aspak i prirë ndaj letërsisë realiste, dhe kështu që, pas Makbethit, gjithçka tjetër m’u duk e zbehtë. Nuk e desha Tolstoin, për shkak të përshtypjes së fortë që më kishte bërë Makbethi. Sigurisht, që më pas e çmova Tolstoin si shkrimtar të madh, por ndërkaq asnjëherë nuk e desha aq sa do të doja. Me përjashtim të një vepre të tij, tepër të fortë dhe makabre, Haxhi Murati, një nga veprat e fundit, tragjike, e mrekullueshme...
Makbethi, më pas Hamleti, në fillim ju tërhoqën falë fantazmave. A luajnë këto ndonjë rol veçanërisht të rëndësishëm në mitologjinë ballkanike?
Fantazmat luajnë një rol të madh në të gjitha mitologjitë e botës; pa dyshim në gadishullin ballkanik, por edhe më tepër, në Skandinavi ose në gadishullin iberik. Është e pamundur të përfytyrosh letërsinë ballkanike pa fantazma. Ato fanepsen në gjysmën e legjendave shqiptare. Madje, letërsia botërore ka zënë fill me temën e mungesës: të ikurit, të zhdukurit, sublimshëm, ngjallin tmerr ose adhurim te njerëzit ende “të pranishëm”. Ja përse këngët e para folklorike quheshin këngë të “mungesës dhe të kthimit”. Ata që mungonin prej kohësh shndërroheshin në des freres fantomes.
Por Doruntina nuk e merr kurrë Konstandinin për fantazmë!
Familja e fantazmave është e larmishme. Konstandini është një lloj fantazme, ashtu sikundër Odiseja, ndonëse ende krijesë njerëzore, është i ikur, pra fantazmë...
Duke nxjerrë mënjanë Eskilin dhe Shekspirin, të cilëve u referoheni shpesh, te Kronikë në gur, Dimri i madh ose Koncert në fund të dimrit, cilët janë shkrimtarët e tjerë që ju ngacmojnë?
Pas Makbethit, më ka pëlqyer shumë Don Kishoti. Fatmirësisht madje, sepse Don Kishoti ishte e kundërta e Makbethit dhe ushtroi tek unë një tërheqje magjike, krejt ndryshe nga realistët si Tolstoi ose Balzaku, që në atë kohë nuk i çmoja aspak. Kam pasur fat vërtet, se “formimi” im letrar u zhvillua ndërmjet Makbethit dhe Don Kishotit. Prej këndej besoj se e kam trashëguar këtë përpjestim mes tragjikes dhe groteskes. Me moshë, nisa të lexoj duke bërë përzgjedhje. Leximeve të çrregullta dhe spontane u erdhi fundi. Kur hyra në gjimnaz zbulova pjesën tjetër të letërsisë. Atëherë fillova ta dua shumë letërsinë realiste, Gogolin dhe Frymë të vdekura, ndonëse Gogoli nuk ka shfaqur aspak vëmendje për vdekjen. I çmoj anën groteske të veprës... Veç kësaj, më pëlqen Beketi, e, mbi të gjitha, Duke pritur Godonë, Brehti, sidomos me Nëna kurajë, ngaqë kjo vepër përkon me konceptimin tim për luftën. Për të mos u larguar nga shkrimtarët që më kanë bërë përshtypje të madhe, më duhet të përmend edhe Kafkën. Më kujtohet që nisa ta zbuloj nëpërmjet Metamorfozës dhe Kolonisë ndëshkimore, e më pas Procesi. Mendoj se është një nga veprat më të mëdha të shekullit! Kështjella m’u duk më pas më pak interesante se Procesi.
Ju shkruani tek Eskili, ky humbës i madh: “Ka një moment kur grekët e vjetër hyjnë vrulltas në jetën e njeriut”. Më flisni pak për këtë befje në jetën tuaj, të zbulimit të mitologjisë greke.
Kjo ndodhi krejt natyrshëm, prej Homerit sigurisht, në shkollë. Nga librat e leximit. Kështu, zbulova këngët e para të Iliadës, të përkthyera në shqip nga një prej poetëve më të mëdhenj të Rilindjes shqiptare. Ishte një tekst shumë popullor pasi ishte përkthyer në një gjuhë për të gjithë. Nuk ishte thjesht i përkthyer në shqip, por i “shqiptarizuar”, i përshtatur në gjuhën tonë. Nga ana tjetër, unë kam kaluar fëmijërinë në një qytet fqinjë me Greqinë. Më vjen ndërmend mirë se si një ditë shkuam për eskursion. Mësuesi na pat shpjeguar se fare pranë që aty rridhte lumi i Ferrit. Në fakt, ndodheshim në Sarandë. Së paku kështu mendohej, sepse askush nuk e di me saktësi se ku rrjedh Akeroni. Por për një fëmijë qe jashtë mase eksituese: isha dymbëdhjetë a trembëdhjetë vjeç. Më kishte bërë po aq përshtypje të madhe rënia e Trojës, për të cilën, ndonëse e parrëfyer nga Homeri, na kishte folur vetë mësuesi. Kjo rënie e Trojës më “brengosi” pa masë. Më kujtohet gjithashtu se si jam shtangur nga skena e rënies së kolerës në fillim të Iliadës, me ushtrinë greke që shfarosej prej sëmundjes. E përfytyroja imazhin homerik të Apolonit duke hedhur shigjetat e argjendta mbi ushtarët; i shihja ato shigjeta teksa shkëlqenin në diell...
Një ushtri e rrënuar prej kolerës, më sjell në mendje Konstandinin dhe të vëllezërit e vdekur nga e njëjta lëngatë, para se ta sillnin Doruntinën; apo ushtrinë serbe, te Viti i mbrapshtë, teksa shtiret e prekur nga fatkeqësia, për t’u zhvendosur pa probleme përmes një Shqipërie të pushtuar nga një mori ushtrish të huaja dhe bandash vendase.
Po, ky imazh më mbeti gjatë në mendje, e kam shtënë në punë hera-herës. Kolera më ka intriguar gjithnjë.
A keni qenë ndonjëherë në Greqi? Kam dëshirë të dëgjoj se si e zbuluat tokën e miteve, humusin e veprës suaj.
Kam qenë disa herë. Herën e parë isha kalimthi; qe një ditë me shi, një prej aso ditësh tepër të rralla në Greqi, krejt e kundërta me përfytyrimin tim. Binte rrebesh. Sapo mbërrita, më ftuan për darkë disa shkrimtarë grekë, kështu që nuk munda të shoh gjë. Ky kalim i parë nëpër Greqi nuk më la ndonjë përshtypje të veçantë. Por, kur zbulova më pas Akropolin, teksa shëtisja në një rruginë të Athinës, pata përshtypjen se ai rrinte pezull në ajër e s’kishte të bënte fare me tokën. Ishte si një mirazh, një shfaqje hyjnore... Njëherë tjetër, gjatë darkës te disa miq grekë, e pashë Akropolin të larë në disa ngjyra të përskuqura, të lëvizshme, tragjike.
Përse ju pëlqen më tepër Eskili se Sofokliu apo Euripidi, ndërkohë që edhe ata kanë punuar në të njëjtën lëndë?
Fati i Eskilit është tipik për shumicën e shkrimtarëve të botës. Nga ana tjetër, ai është më i rëndë, më i fuqishëm, më madhështor... Letërsinë antike mund ta përfytyrosh pa Eurpidin, por kurrsesi pa Eskilin.
Po letërsia latine? Duket sikur ju ngjallin interes vetëm poetët epikë dhe tragjikë të Greqisë së lashtë...
Letërsia shqiptare ka lidhje të shumta me letërsinë latine. Megjithatë, duhen veçuar dy anë: shpirti dhe filozofia e letërsisë së madhe shqiptare kanë më shumë të përbashkëta me mendimin e lashtë grek. Por, gjatë Mesjetës, njerëzit e letrave kishin më shumë afërsi me letërsinë latine. E kam fjalën për pjesëtarët e klerit katolik, të afërt me Vatikanin dhe me një qytetërim të veçantë. Nga ana tjetër, kisha katolike nuk mbante lidhje të forta me letërsinë antike greke dhe me Greqinë e lashtë në përgjithësi; janë dy universe të ndryshëm. Personalisht, më pëlqen Ovidi me veprën Tristia, poezitë e shkruara gjatë internimit në Rumaninë e sotme, Nata e fundit në Romë, për shembull, një nga më të bukurat në letërsinë botërore. Teksa shkruante, Ovidi ngjizte arketipin e diçkaje të rrallë: shkrimtarët e dëbuar, të internuar, qenë të rrallë asaj kohe. Por, më pas, kjo dukuri u shpeshtua; poema e tij, me kalimin e kohës fitoi gjithnjë e më shumë kuptimësi. Në shekullin XX ajo ngjan më aktuale se në Lashtësi. Mijëra shkrimtarë u dëbuan, u internuan. Prandaj dhe mund ta shpjegojmë më mirë sot këtë krijim. Ai bën pjesë te ato vepra letrare, kuptimi i të cilave është i kapshëm shumë më vonë se shkrimi i tyre; ato janë shkruar për të ardhmen. Në terma modernë, Ovidi ishte një shkrimtar disident. Arsyet e vërteta të internimit të tij mbeten mister... Por ai tregoi se pushteti politik në Romë shihte te letërsia diçka armiqësore. Roma ishte totalitare. Ishte shteti i parë në botë që shfaqi një ashpërsi të tillë ndaj letërsisë; rasti i Ovidit është fakt tipik se perandoria romake nuk e donte letërsinë.
Me përjashtim të disa poemave dhe një romani të shkurtër si Përbindëshi, ju nuk keni shkruar fare për lashtësinë greke, një botë që ju magjeps!
Të shkruash një roman për Greqinë e lashtë do të qe krejt e padobishme. As nuk do të ishte letërsi e vërtetë; nuk mund të shkruhet roman për këtë periudhë. S’di pse, por e kam si bindje. Mesjeta, në të kundërtën, të lejon të shkruash romane. Të gjithë romanet që kam lexuar për Greqinë e lashtë janë tërësisht mediokër. Ndoshta jam subjektiv... Por, të përshkruash jetën në Antikitet është punë e pafrytshme. Natyrisht, mund të nxjerrësh nga Antikiteti atë që ka të përjetshme. Ajo që kam shkruar mbi Egjiptin, për shembull,-një roman i shkurtër ende në proces botimi- s’ka të bëjë fare me jetën e përditshme. Evokoj një Egjipt që i përket botës mbarë. Egjipti në vetvete nuk më intereson. Përkundrazi, më tërheq marrëdhënia që kam, që i gjithë njerëzimi ka me piramidat. Shkrimtarët bien shpesh në kurthin e dëshirës për të riprodhuar besnikërisht jetën në Egjiptin e lashtë ose në Athinë, Romë...
A ju ngacmon miti i Atlantidës?
Ndoshta do të më interesojë një ditë. Por televizioni e ka shpërdorur tashmë, në mënyrë kaq të rëndomtë, idiote...
Çfarë ju nxiti të krijoni atë që mund të quhet “universi Kadare”, përqendrim situatash, arketipash, personazhesh të përbashkët në romane që ndërkallen te njëri-tjetri?
Nuk ka pasur tek unë ndonjë synim konkret; e gjithë kjo ndodhi natyrshëm. Ishte një botë e veçantë rrugësh, bujtinash, herë reale, herë të përfytyruara. Kjo mënyrë të krijuari është e njohur në letërsinë botërore. Folkneri, për shembull, krijoi një vend imagjinar. Le të përmendim gjithashtu Balzakun, që i dha jetë një shoqërie të tërë. Por, ajo çfarë kam krijuar është e ndryshme. Balzaku imitonte letërsinë antike greke dhe ajo që ka bërë nuk është origjinale. Shkrimtarët antikë qenë të parët që krijuan një univers, një familje të përbashkët. Në epokën e tyre, të gjithë punonin me të njëjtën lëndë. Kështu, i njëjti hero mund të gjendej si te Sofokliu ashtu dhe te Eskili, Euripidi, Homeri. Qe një brumë i përbashkët, ku ishte përzier e gjithë bota. Është një dukuri shumë interesante që një hero të shfaqej andej-këndej nëpër vepra të ndryshme. Balzaku mendonte se ishte origjinal teksa thoshte: “Jam gjeni ngaqë krijova një univers”. Në fakt ka ndodhur një përçim krejt i natyrshëm i mendimit njerëzor, letërsia duke përshkuar shekujt përmes kujtesës. Kështu, në një farë mënyre, ai imitoi grekët e lashtë, duke bërë sidoqoftë diçka origjinale, në lidhje me faktin se universi i tij kishte një kohë dhe një hapësirë tejet të kufizuar. Unë vetë kam krijuar diçka që nuk është aspak balzakiane. Nuk bëhet fjalë për një hapësirë shumë të zgjeruar. Nuk ka unitet të kohës; ajo është vertikale, e lidhur me thellësinë e shekujve. Kam ngritur një lloj perandorie shumë të thellë – më tepër se dy mijë vjet kohë – dhe shumë të gjerë. Ajo zë fill në piramidat e Egjiptit dhe shtrihet deri në Pekin, Moskë, dukuri që gjendej dhe në prozën e vjetër ballkanike. Shpesh kam vënë në lëvizje një “perandori” më të gjerë edhe se perandoria osmane. Po, më të gjerë, pasi nënkuptoj edhe Kinën, Rusinë, Evropën Qendrore, Afrikën e Veriut...
Ëndrrat e cituara te Pallati i Ëndrrave, i keni parë vetë?
Shumica janë të sajuara. Ndoshta kam ruajtur andej-këndej copëza ëndrrash që kam parë dhe kam plotësuar vetë. Është shumë e vështirë të transkriptosh një ëndërr të plotë; shkrimtari duhet t’i hartojë vetë për një roman të tillë. Ëndrrat janë rrallëherë të frytshme për letërsinë, madje kurth i rrezikshëm. Duhet të jesh tepër i kursyer me to, të mos e teprosh.
Keni thënë se për këtë roman donit të ndërtonit një ferr...
Ferri është zanafillë e ligjeve, e ligjshmërisë, nuk e di se si zë fill studimi historik i jurisprudencës në doracakët e së drejtës, por besoj se duhet të fillonte me ferrin në përgjithësi. Ferri është kodi i parë penal për njerëzimin...koncepti i së drejtës zë fill aty!
Pallati i ëndrrave është një titull që të gabon. Pas fjalës pallati të vjen ndër mend i mrekullueshëm dhe pas fjalës ëndërr, përfytyron ndonjë lloj parajse, ku gjithçka është e mundur, çdo dëshirë! Ndërkohë që romani juaj është një makth mbi totalitarizmin.
Në shqip, titulli është ndryshe: Nëpunësi i pallatit të ëndrrave. Në frëngjisht ky titull i gjatë nuk tingëllon bukur, ndryshe nga anglishtja: “The official of dreams Palace”, më këndshëm. Fjala “nëpunës” ndihmon për të shmangur iluzionin që përmendët. “Nëpunës”, të sjell ndërmend zyrën, burokracinë.
Edhe titulli i Koncertit ndryshon nga titulli në shqip.
Për Koncertin, është ndryshe. Titulli nuk ka humbur asgjë prej këtij shkurtimi. Në shqip titulli origjinal është Koncert në fund të dimrit.
Ajo që të jep përshtypjen se hapet me Dimrin e madh, mbyllet këtu...
Ka një rrezik ngatërrimi, sepse nuk bëhet fjalë për të njëjtin dimër, romanet nuk i përkasin të njëjtës epokë. Mund të lindë ndonjë keqkuptim; ja përse e thjeshtova titullin për variantin frëngjisht.
Atëherë përse në fillim zgjodhët titullin Koncert në fund të dimrit?
Asaj kohe nuk e kisha të lehtë ta botoja romanin. Kisha disa vështirësi për ta nxjerrë; atëherë thashë se libri lidhej me të mëparshmin. Shtëpia botuese deshi që në titull të figuronte fjala dimër, në mënyrë që të kuptohej lidhja mes dy romaneve.
Ku kalon kufiri mes përfytyrimit dhe reales në romanet tuaja për perandorinë osmane? Dhe a e keni shpikur çdo pjesë të Pallatit të Ëndrrave?
Nuk mund ta lokalizosh kurrë vijën ndarëse mes asaj që shkrimtari ka përfytyruar dhe asaj që qe reale; kjo është e mundshme vetëm kur ke të bësh me një letërsi mediokre. Elementë të Pallatit të Ëndrrave kanë ekzistuar vërtet, të tjerë jo. Krejt ai realitet i thellë ka ekzistuar. Gjendemi vërtet mes ëndrrës dhe reales. Vizioni i shkrimtarëve ballkanas, mbi perandorinë osmane është ndoshta më i sakti, mbasi janë njëheri jashtë dhe brenda asaj bote. Për shkrimtarët, kjo perandori është më tipologjikja në rruzull. Tek ajo bashkohen të gjitha karakteristikat e perandorive të tjera, prej Babilonisë, Persisë, Bizantit dhe Romës, si edhe të perandorisë ruse e të kampit socialist. Aty bashkohen të gjithë elementët e përjetshëm të burokracisë së përbotshme. Asnjë perandori nuk ka qenë aq moderne. Linte shpesh përshtypjen e të qenit e prapambetur, tejet “ekzotike”, por ishte vetëm një përshtypje e rreme. I përngjan madje edhe Rajhut të Tretë! Vetë shkrimtarët turq thuajse nuk zbuluan asgjë te kjo perandori. Shkrimtarët shqiptarë, grekë, si Kanzanzaqis, ndonjëherë edhe sllavët, kanë pasur dhe kanë për perandorinë osmane një pamje shumë të kthjellët. Ndërsa, përsa i takon shkrimeve të disa shkrimtarëve francezë si Pierre Loti, rreth kësaj teme, është thjesht diçka qesharake, historiçka romantike, ndërkohë që gjendeshim përballë një përbindëshi të makthshëm, burokratik, një makinerie infernale që punonte në mënyrë tepër komplekse. Ajo ishte njëkohësisht perandoria më e errët dhe më tolerante në botë. Në momente të ndryshme, çështjet politike, etnike dhe fetare shfaqeshin të gjitha.
Një perandori e krahasueshme me Bashkimin Sovjetik!
Sigurisht! Shpesh ndodh që letërsia shqiptare dhe ajo e vendeve të Lindjes të kenë elemente të përbashkët kur është fjala për jetën bashkëkohore, por teksa letërsitë zgjatojnë në thellësitë e shekujve, bëhen tërësisht të ndryshme. Kështu, letërsia shqipe ka qenë e ngjashme me atë të Bashkimit Sovjetik, të Bullgarisë apo të Polonisë kur u duhej të përshkruanin të njëjtin sistem shoqëror, por kur ajo zhytet në humnerat e shekujve, gjithçka ndryshon. Një roman si Nëpunësi i pallatit të ëndrrave nuk e gjen dot në letërsinë sovjetike pasi, siç thotë Herakliti, kur jemi të zgjuar jemi bashkë, por ndërsa flemë, jemi veç. Popujt kanë fjetur veç. Kështu, Nëpunësi i pallatit të ëndrrave, Kamarja e turpit, s’kanë asgjë të përbashkët me letërsinë e vendeve të Lindjes.
As Gjenerali i ushtrisë së vdekur nuk ka pikëtakime me këtë letërsi!
Po, sepse është vendosur në gjysmë-thellësi.
Nga libri në libër, nga një epokë në tjetrën, rigjejmë role të ngjashëm, arketipa. Kështu për shembull, plakat, të zhytura në të shkuarën, mendjeerrëta, që përtypin mërzitshëm lutjet e tyre.
Në fakt, është një lloj kori që ka gjalluar kudo në botë. Ky kor, që e gjejmë në tragjeditë antike, ka rezonancë universale. Kudo sot ka kore: publiku, deputetët, pjesëmarrësit e një mitingu, spektatorët.
I rikthehemi gjithnjë Antikitetit, tragjedive... Madje, në romanet tuaj, sidomos te Koncerti në fund të dimrit, ju nuk reshtni së bëri vajtje-ardhje mes krijimit tuaj letrar dhe Makbethit, duke synuar të shkëmbeni një fakt historik- siç është vdekja e Lin Piaos- me një tragjedi të përjetshme.
Kjo është krejt normale. Krijohet ndonjëherë përshtypja se ndodh diçka metafizike, por nuk është kështu, përveç faktit që bota përsëritet.
Kthimi i përjetshëm, i Niçes.
Nuk është i vetmi që e ka trajtuar. Italiani Xhianbatista Viko, si dhe shkrimtarë të tjerë, e ka zhvilluar gjithashtu këtë teori.
Si shpjegohet që ju, adhurues i madh i Eskilit dhe Shekspirit, nuk keni shkruar kurrë një pjesë për teatër?
Teksa shkruaja romanin Kamarja e turpit, mendova në fillim se mund të bëja një pjesë teatrale. Por që në faqet e para ndërrova mendje, e shkrova prozë.
Nuk ju kënaq shkrimi teatral?
Jo, gjithnjë mungon diçka, dhe pikërisht përmasa magjike e letërsisë. Je i detyruar të përdorësh gjuhën e qenieve njerëzore dhe vetëm atë, pa pasur mundësinë të përdorësh “gjuhën” tënde vetjake, e cila shpesh është më e ndërlikuar dhe më e mistershme. Dhe gjithaq më e vërteta.
Si ndodh te ju vajtje-ardhja mes prozës dhe poezisë?
Nisa të shkruaj një tekst në prozë në moshën njëmbëdhjetëvjeçare. Viti 1947. E kam ende dorëshkrimin. Nisa, pra, një roman, për të cilin bëj fjalë në një novelë timen, ende të pabotuar në Francë, Koha e shkrimeve. Më pas, kalova te poezia, pastaj sërish në prozë. Në atë kohë kam filluar dhjetë romane, të gjithë të papërfunduar.
Për çfarë fliste ky “romani i parë”, i shkruar në moshën njëmbëdhjetëvjeçare?
Mund të gjesh të gjitha gjurmët e leximeve të mia të atëhershme: Vilhelm Teli, Ishulli i thesarit, Konti i Montekristos, dhe, sigurisht, Makbethi. Të gjithë personazhet, piratë e të tjerë, u mblodhën rrotull qytetit tim të lindjes. Më mjaftonte të imitoja ç’kisha lexuar dhe më thoshte mendja se kisha shkruar diçka të madhe. Zinte fill me fjalët: “Natë vjeshte”, me tri pika heshtjeje.
Madje, pjesa më e madhe e romaneve tuaj nisin me vjeshtë. Kapitulli i dytë i Koncert në fund të dimrit fillon me fjalët: “Atë natë fund tetori...”
Në fakt, është e vetmja gjë që nuk ka ndryshuar që atëherë!
Në ç’moshë mendoni se stili juaj arriti pjekurinë?
Pas Gjenerali i ushtrisë së vdekur nuk isha ende i sigurt në vetvete. Shkrova Përbindëshin, një roman të shkurtër por shumë të guximshëm nga pikëpamja e formës. Ndjehesha shumë i zoti për të gjetur trajta të reja shkrimore. Gjeneralin e ushtrisë së vdekur e quaja si një ujdi mes traditës dhe risisë, gjë që nuk më kënaqte plotësisht. E ndieja që nuk i kisha shtrydhur të gjitha pasuritë e mia dhe nuk kisha fituar ende përvojën e duhur për të zbuluar forma të reja romanore. Përbindëshi ishte diçka tërësisht e re. Doli në vitin 1965, në një revistë letrare, pas Gjeneralit. Atëherë kisha vendosur që gjithçka që do të shkruaja duhej të kishte çdo herë një formë të re. Për Përbindëshin, risia qëndronte te mënyra e përdorimit të kohës romanore. Teksti trajton historinë e qytetit të Trojës, por historinë e tij të përjetshme. Një kalë druri gjendet para një qyteti. Hera-herës qyteti i lashtë zhvendoset në një epokë më të afërt me tonën dhe ndërron pamje në sytë e kalit; hera-herës qyteti mbetet po ai dhe është kali që ndërron: shndërrohet në një furgon, një kamion... Banorët e qytetit, një herë bëhen njerëzit e një epoke më të përparuar, herën tjetër strehohen sërish në barkun e kalit. E gjitha ndërron pa pushim, thuajse çdo kapitull, dhe vijmë kështu deri në ditët tona. Është, pra, një anti-Iliadë, sepse kali i drunjtë nuk hyn kurrë në Trojë. Kam përdorur për këtë konceptimin e kohës sipas Aristotelit, tepër poetike ndonëse absurde. Ai thotë se, në raport me kohën, ndodhemi siç ndodh me rrotat e dhëmbëzuara që rrotullohen me shpejtësi të ndryshme. Po kështu, ne mund të ndodhemi përpara një ngjarjeje të caktuar dhe pas njëfarë kohe të gjendemi pas saj. Aristoteli thoshte: ngjarjet e Trojës më kanë paraprirë por mund të ndodhin tani ose më vonë; është thjesht një rastësi që ngjarja të na paraprijë. Gjithçka varet nga ingranazhet e kohës. Kam përdorur një teori të ngjashme për romanin Përbindëshi, pa e ditur se Aristoteli kishte folur tashmë rreth saj; e zbulova më pas këtë gjë. Pra, ndonjëherë, kali i drunjtë dhe qyteti i Trojës gjenden në epoka të ndryshme; është një metamorfozë e përhershme dhe koha bëhet tërësisht relative. Teksti u botua para një çerek shekulli por ishte, si të them, i parakohshëm. Është një çast i paprecedent në krejt letërsinë e vendeve të Lindjes. Kuptohet lehtë që u kritikua ashpër. Në vijim, qeshë i detyruar ta braktis këtë lloj romani, pasi jetonim vite dogmatizmi. E ndiej se kam humbur paksa nga aftësia për të gjetur forma të reja. I vura fre vetes dhe më vjen keq. Diçka është vrarë për vdekje në trurin tim. Qelizat e avangardës, ato që përtërijnë artin, ndoshta kanë vdekur gjatë këtij shoku. Ja përse, romanet që vijuan, u bënë më të “qetë”, më klasikë. Me Kronikë në gur u përpoqa ta përtërij këtë liri të formës; ndërsa Kështjella është një roman me prerje klasike.
Me cilin roman ndjeheni më i kënaqur?
Në përgjithësi, i dua romanet e mi në mënyrë të barabartë, nuk kam parapëlqime...
E konsideroni veten më tepër si poet apo si romancier?
Romancier. Për vite të tëra më ka ndodhur të shkruaj shumë rrallë poezi. Ndoshta nuk e ndjeja të nevojshme. Dhe ndoshta nuk kënaqesha sa duhet me ngushtësinë e poezisë. Mendoj se në poezi mund të arrihen cilësi të mrekullueshme, por njëkohësisht shfaqen kufizimet e bezdisshme. Disa klishe, ndonjëherë të tmerrshme, janë po aq kurthe për çdo shkrimtar. Poezia është njëkohësisht diçka e dendësuar dhe e kufizuar; nuk mund t’i shpërfillësh dot klishetë e vjetra, imazhet e vjetra. Është një lloj skllavërie, por pikërisht në poezi ndjehet më shumë. Mund të kesh iluzionin se iu shmange, por nuk i shmangesh dot. Ankthi i së shkuarës... Ndjehesh rob i këtij brumi poetik të përjetshëm e të ardhur, dhe është shumë e vështirë të krijosh një brumë të ri, ndryshe nga proza. Proza më ngjan më e lirë. Në poezi është më e lehtë të jepesh pas ndonjë spekulimi, pasi është më e vështirë të dallosh krijuesit e vërtetë nga “profetët e rremë”. Cilido mendjelehtë mund të bëjë “marifete” me gjuhën dhe thotë: ja stili im, ndërkohë që në prozë, në krye të një faqeje e gjysmë, demaskohesh krejt.
Besoni se çdo risi teknike mund të bëhet një amë e re poezie? Kam ndërmend poezinë tuaj “Teknikë dhe poezi”.
Në këtë poemë e kam shprehur fare qartë qëndrimin tim. Teknika luan një rol të zbehtë në përfytyrimin njerëzor. Thuhet, për shembull, se nëse udhëtojmë me avion e kemi të lehtë të përfytyrojmë botën më mirë se ai që i ka rënë kryq e tërthor. E vetmja arritje e teknikës në poezi, lidhet me hipotezën e Ajnshtajnit, sipas së cilës ne mund të zhvendoseshim në hapësirë më shpejt se drita, më shpejt se imazhet, për t’u dalë përpara dhe për t’i fotografuar...
Dhe për të riparë ndoshta shfaqjet e tragjedive të humbura të Eskilit, domethënë pjesën më të madhe të veprës së tij. Pushtimi i hapësirës, lëshimi i një teleskopi hapësinor vallë ju magjepsin?
Deri tani besoj se kemi bërë shumë zhurmë mbi këtë fluturimin kozmik. Mendoj se zbulimi i Amerikës ka qenë për përfytyrimin njerëzor më tërheqës se zbulimet yjore. Merre me mend: jetojmë këtu dhe shkojmë e zbulojmë se përtej Oqeanit paska një botë tjetër, pikërisht aty ku hamendësonim se zinte fill Ferri apo humnera...
Si kaluat nga suksesi shqiptar në suksesin ndërkombëtar? Gjenerali i ushtrisë së vdekur doli ngadhënjyes në betejat jashtë vendit!
Gjenerali i ushtrisë së vdekur u botua së pari në Bullgari, pastaj në Jugosllavi. Franca qe vendi i tretë. E ndieja që romani kishte sukses sepse ngjallte kërshërinë e të huajve. Por, për herë të parë jashtë vendit jam botuar në Bashkimin Sovjetik, me një përmbledhje poemash, në vitin 1961. Pra, kam pasur sukses shumë herët.
Po në ç’moment erdhi suksesi i vërtetë ndërkombëtar?
Pas botimit në Francë të Gjeneralit të ushtrisë së vdekur. Shtëpia botuese “Albin Michel” nuk kishte shkëmbyer asgjë me mua, por dikush më pat thënë se libri mund të dilte nga një shtëpi botuese franceze. Romani qe përkthyer më parë në frëngjisht këtu në Shqipëri. Më pas, dikush, ambasadori më duket, ia kishte besuar Robert Sabatier-it, që punonte në shtëpinë botuese “Albin Michel”. Gjëja më e çuditshme është se pasi pranoi këtë roman, “Albin Michel”-i refuzoi dy romanet pasuese, Kronikë në gur dhe Kështjella. Për mua mbetet një mister. Teksa e rrëfeja këtë gjë në Paris askush nuk më besonte. Më kujtohet se si gjatë një dreke, pranë urës Alma më 1971, me Pierre Sipriot-in, drejtor i botimeve “Hachette”, kur i thashe se dy romanet e mi nuk ishin pranuar, as ai nuk donte ta besonte. Kur iu përgjigja se dorëshkrimet gjendeshin në dhomën time të hotelit, mu lut t’ia besoja atij dhe më telefonoi më pas për të më njoftuar se do t’i botonte që të dy. Kështu, pra, e lashë “Albin Michel”-in pa e kuptuar se ç’kishte ndodhur.
A ishte e vështirë ta përballoje suksesin? Borges besonte se “suksesi është një keqkuptim, ndoshta më i keqi nga të gjithë”.
Gjithçka kaloi qetë, ndoshta sepse suksesi erdhi në mënyrë progresive pse ngaqë, në vetvete, e dija që do të vinte.
Thuhet se ju do të merrni një ditë çmimin “Nobel”. Çfarë do t’ju sillte kjo gjë? Apo ndoshta keni menduar të mos e pranoni, si Sartri?
Sjellja ime do të qe më normalja në botë. Por, sa më herët të jepet një çmim “Nobel” aq më i rëndësishëm është. Kjo vlen për të gjithë shkrimtarët. Sa më shumë vonon ai, aq më shumë e humb peshën. Kam lexuar në shtyp se isha përsëri kandidat vitin e shkuar. Nuk do ta refuzoja çmimin; do të qe një sjellje trillante.
Në një intervistë ju keni deklaruar: “Besoj se vramendja më e fortë, mbetet gjithnjë çështja e letërsisë së vërtetë dhe e letërsisë së dobët”. Ku ndodhet kufiri ndarës mes të dyjave?
Letërsia në përgjithësi është mesatare, mediokre. Letërsia e mirë është e rrallë. Çështja e kufirit mes tyre përbën krejt fatin e letërsisë. Nëse e gjithë bota do të ishte në gjendje të shquante grurin nga egjra do të qe mrekulli, por nuk mund ta vendosim me saktësi një dallim të tillë. Mua më duket e thjeshtë, por tek të tjerët ndodhin keqkuptime. Që në rreshtat e parë të një libri dihet se me ç’letërsi kemi të bëjmë. Por, nuk mund të shpjegohet përse e kemi këtë ndjesi...
Përse keni shkruar dy variante të Dimrit të madh?
Këtë gjë e kam bërë për pjesën më të madhe të veprave të mia. Ndonjëherë nuk ndjehem i kënaqur plotësisht. Prandaj rishkruaj një variant të dytë, pas botimit. E ndiej që është i nevojshëm një variant i dytë, por pres që libri të botohet njëherë. Dimri i madh ishte një roman i ndërlikuar dhe qe e nevojshme të rishikoja disa pjesë.
Si e ndieni se keni mbërritur te varianti përfundimtar?
Disa romane mund t’i ripunosh pa pushim. Disa të tjerë, përkundrazi, nuk kanë nevojë. Ndoshta do t’ju duket e çuditshme, por kam përherë dëshirën t’i rikthehem romanit tim të parë, Gjenerali i ushtrisë së vdekur, ndonëse e kam ripunuar disa herë tashmë. Ndoshta nuk i kam shfrytëzuar ende mundësitë.
Kjo gjë më sjell ndër mend eposin shqiptar, teksti i të cilit nuk ka reshtur së zhvilluari gjatë epokave.
Saktë: të gjithë tekstet janë të tillë, të gjallë. Por ndonjëherë ndjehesh i zoti të bësh ndryshime, dhe herë të tjera jo, ose nuk ke dëshirë të prekësh asgjë. Ndërkaq, e di se duhen bërë ndryshime për disa arsye... Për vepra të tjera, përkundrazi, nuk e ndien këtë nevojë. Kështu ka ndodhur me Kamaren e turpit; kurrë, pas botimit, nuk i kam luajtur asnjë presje. Po ashtu me Nëpunësin e pallatit të ëndrrave, Prillin e thyer, Kush e solli Doruntinën. Janë romane homogjenë. Në të kundërt, e kam ndryshuar thellësisht Kronikën në gur, ndërkohë që nuk kam prekur asgjë te Kështjella. Kam ndërhyrë te Koncert në fund të dimrit, Dosja H... Disa copëza ishin të padobishme, dhe e kam pasuruar pjesën tjetër të tekstit, sepse disa linja më ngjanin të varfra. Në variantin e parë të Dosjes H, gjykova se njëra nga pjesët, ku shpjegoja mekanizmin e punës, ngjante artificiale. Kur lexova variantin e parë të Dosjes H, u tmerrova dhe ndryshova rreth dyzet faqe.
(vijon)
 




____________