Të nisësh dasmën me lot dhe zhivë kundër magjisë

Nga Gjirokastra, mjafton të udhëtosh jo më tepër se 10 minuta me makinë, për të hyrë në zonën minoritare të Dropullit. Që në fshatin më të afërt, Derviçan, udhëtimi ynë nëpër Shqipëri në kërkim të riteve të dasmave, lindjeve dhe vdekjeve, has në një rastësi të këndshme: Festohej “Dita e Rakisë”. Kjo ditë të kujton, Festën e Birrës në Gjermani, apo në Holandë, Ditën e Hamburgerit, apo atë të Trangujve e Sallatës Jeshile në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Karnavalet në Brazil, “Ditën e Skoch-it” në Irlandë e Skoci, e kështu me radhë... Mësuam se kjo festë është relativisht e re në Dropull dhe përkon me vitet e emigracionit masiv. Duhej një ditë më tepër në vit, gjatë së cilës emigrantë, shqiptarë e minoritarë, të mblidheshin e të festonin të deheshin në ahengje madhështore, me mish qengji e me raki, të takoheshin me njëri-tjetrin, e të harronin hallet dhe dertet e kurbetit, të vallëzonin e të diskutonin, e pastaj prapë të pinin rakinë e fortë e të kulluar, që pak ta shkundësh krijon zinxhirë rruazash në gota e shishe, dëshmitarë të cilësisë më të mirë të pijes tonë karakteristike. Por, e gjitha kjo festë në sytë e njëri-tjetrit dhe të botës, grave e familjeve, duhej justifikuar, kështu lindi dhe “Dita e Rakisë”; ide origjinale, apo jo? Por, le t’i rikthehemi traditës së dasmave, e cila ishte dhe objektivi kryesor i vizitës të “Shekulli-Kontakt” në Gjirokastër dhe zonën dropullite...

Që në zanafillën e saj, dasma në zonën e Dropullit, flet ndryshe nga simotrat e krahinave të tjera: Vaji është ai që nis ritualin e gëzueshëm martesor, kjo për shkak të një filozofie shumë interesante që është ajo e vetë jetës dhe proceseve kryesore të saj; Lindja e njeriut, shkëputja e tij nga nëna e baba për të krijuar familjen e re pas martesës, proces që mund të quhet përcjellja dhe faza e fundit që është ndarja nga jeta, pra vdekja, ose e thënë ndryshe për të gjithë besimtarët: rikthimi në origjinë e mishit në baltë dhe shpirtit në duart e Perëndisë. Qahet nga mallëngjimi, por vajtohet dhe nga dhimbja për ndarjet e tre cikleve të lartpërmendura. Qajnë për njerëzit që ndahen, por qajnë dhe për të kujtuar ata, të cilët nuk jetojnë më. E më pas, vallja e kënga nuk pushojnë!

“Lufta” ndaj magjisë së zezë para dasmës

Nëse bëhet gati një dasmë, ajo që i shqetëson në radhë të parë të gjithë familjarët, është mos bëhen magji ndaj tyre dhe çiftit të ri që do të lidhi kurorë. Kjo traditë supersticioze, në Dropull është e theksuar. Panajot Barka, profesor në Universitetin e Gjirokastrës, ish-deputet i Omonias në legjislaturën e parë pas rënies së Komunizmit, përkatësisht minoritar nga Dropulli, shprehet: “Janë momente shumë të veçanta ato të një dasme dropullite. Ditën e martesës, nusja dhe dhëndri do të jenë më të bukurit e krejt vendit, shkëlqimi është një detyrim për ta”. Pra, në një ambient mes varfërisë së përditshme, vjen kjo ditë e gëzueshme kur dhëndri dhe nusja, nga njerëz të thjeshtë që ishin para dy ditësh, transformohen tamam si në përrallë, në Princ dhe Hirushe; Panajoti vazhdon më tej, duke treguar se “duke qenë që të gjithë do të ishin të pranishëm në ceremoninë madhështore dhe do të shikonin çiftin e ri, atëherë lindte frika e magjive dhe syrit të keq. Vetë jeta, mentaliteti i njerëzve dhe varfëria ekstreme kufizonin dijet dhe botën e tyre, shumë gjëra që nuk shpjegoheshin justifikoheshin, madje ndodh dhe sot, me magji dhe syrin e keq. Për këtë arsye, kanë lindur dhe ato që quhen “rite mbrojtëse”. Kështu, Panajoti vazhdon të na zbulojë traditën e riteve mbrojtëse ndaj magjisë; “Një nga masat, është përdorimi i zhivës në Gjirokastër, por edhe në Dropull, për të zbukuruar nusen. E përdorin zhivën, që syri i keq të mos depërtojë dhe mos ndikojë mbi nusen. Kjo ka dhe një shpjegim shkencor, që lidhet me ndërprerjen e influencave të bio-rrymave dhe energjisë negative”.
Por, masat ndaj magjisë nuk mbarojnë me kaq. Dropullitët i fusnin nuses ndonjë kokërr hudhër në xhep, e po kështu, të njëjtën gjë bëjnë me dhëndrin. Veç hudhrës, ata nuk harrojnë as kukullën e vogël, hajmalinë, të cilat sërish fshihen e maskohen me marifet, në veshjen ose trupin e nuses dhe dhëndrit, për të arritur deri tek patkoi i hekurt, që ngjitet në dyert e shtëpive apo stallave, sërish për motive bestytnie... Thamë që përdorej hudhra, por jo ama kundër vampirëve. Sipas dropullitëve, ajo ka një shpjegim tjetër, madje tepër shkencor: “Ndaj nuses dhe dhëndrit, në ditën e dasmës, përplasen të gjithë shikimet dhe trysnia e njerëzve dhe ambientit përreth. Kjo e rëndon çiftin e ri dhe e ul përqendrimin që ata duhet të kenë, për të ndjekur dhe zbatuar ritualin. Nga pikëpamja biologjike, hudhra krijon një rrjet radiologjik rrezesh, të cilat presin rrezet biologjike që emeton njeriu. Të njëjtën aftësi pak a shumë, ka dhe zhiva. Ajo nuk lejon që rrezet biologjike të njerëzve të tjerë, të depërtojnë mbi personin që është lyer me zhivë dhe të hyjnë në trurin e tij, duke prishur harmoninë dhe fushën elektromagnetike, biologjike apo atë të biorrymave të njeriut”.
Këto metoda përdoren, si në dasma ashtu dhe në vdekje, pasi në të dyja rastet, familjarët vendosen përballë një trysnie të madhe të gjithanshme, mbi mënyrën se si do të kryejnë ritet, ndaj autosugjestionimi është tepër i rëndësishëm në këto çaste.

Martesat për të gjithë zonën e Dropullit dhe Gjirokastrës, zhvillohen normalisht, ose e thënë ndryshe, sipas mënyrës tradicionale, përsa i përket lidhjeve të gjakut. Ka pasur raste tepër të rralla lidhjesh brenda gjakut, por që nuk janë përsëritur gjatë dekadave të fundit. Këto kanë ndodhur në një nga fshatrat e thellë të Dropullit. Kanë qenë momente krizash të rënda ekonomike, të cilat kanë nxitur martesa të tilla, por tashmë, sipas banorëve, askund nuk ndodhin më bashkime brenda fisit, përjashto ndonjë rast të rrallë që mbetet i fshehtë për mbarë opinionin. Një influencë të madhe në zhdukjen e endogamisë, ka luajtur sigurisht riforcimi i institucionit religjioz.

Kryq e flamur, paraprijnë festën

“Në familjen time prej 7-vëllezërish, mbaj mend se deri ne vitet ’70 “ligjin” e bënte vëllai i madh. Deri në këtë kohë, martesat bëheshin me anë të kuajve. Ditën e caktuar për vizitën e kërkimit të dorës të vajzës nga njerëzit e dhëndrit, këta të fundit nisnin një person hipur mbi kalë, që të shikonte nëse krushqit ishin në rregull me përgatitjet, po kështu edhe njerëzit e nuses dërgonin dy persona që të shikonin nëse pala tjetër ishte gati për t’u nisur drejt tyre”, tregon Barka. Simbolet që krushqit mbanin ishte “fllambura” dhe flamuri kombëtar. Fllambura është një kryq, i cili anash ka dy shportëza në të cilat vihen fruta. Kjo është një simbolikë që ka lidhje me pjellorinë. Flamuri përgatitej brenda javës, vendosej kush do ta bënte dhe zakonisht për këtë punë caktoheshin burra dhe gra, që ishin të pranishëm në të gjitha ceremonitë, që nga vajtja për dru, vajta në mulli, gatitja e brumrave, gatitja e pajës së nuses, veshja e nuses, etj. Për këto punë caktoheshin pra, gra dhe burra, sipas llojit të punës, të cilët i njihnin mirë të gjitha ritualet dhe veç kësaj ishin të suksesshëm, pra nuk kishin dështuar ndonjëherë në jetë.

Paja

Paja e nuses në disa vende nisej që para nuses, ndërsa në vende të tjera bëhej gati dhe ngarkohej në kuaj, ndërkohë që krushqit e dhëndrit kishin hyrë në shtëpi për të marrë nusen. Këtu kemi dhe vendosjen nga një fëmijë mashkull i një pareje në këpucën e nuses, teksa vajza nusëronte në odën e saj, atje futej vetëm djali i vogël. Më pas, e njëjta fëmijë vendosej mbi sëndukun e pajës, që martesa të ishte pjellore dhe me shumë meshkuj. Përsa i përket përgatitjes së pajës, ajo bëhej edhe nga nuset dhe nga dhëndurët. Por, kryesor mbetet fakti që përsëri vendosej një traktat që lidhej në momentin e parë të krushqisë. Mblesi që do shkonte në shtëpi dhe po të trokiste duke thënë “më nxë dera juaj”, kuptohej që ai vinte për krushqi. E njëjta gjë kuptohej, edhe në rast se mblesi shikohej natën që shkonte e trokiste në ndonjë derë, duke mbajtur fenerin lart teksa e tundte me dorë. Ishte pikërisht mblesi që vendose për këto marrëveshje, pra kush do ta përgatiste pajën dhe çfarë do të përmbante paja. Kjo varej nga epërsitë dhe dobësitë që kishin familjet. Nëse vajza ishte me të meta e probleme, atëherë familja e vajzës do të bënte një pajë të rëndë, të majme, deri tek pasuria e patundshme, toka, qerre, shtëpi, etj. Në rast se vajza ishte e mirë dhe do të martohej me një mashkull me probleme, atëherë paja i binte shtëpisë së dhëndrit.


Nusja duhet të vinte në shtëpinë e djalit, para se të ngryste dita dhe të ikte dielli, pasi thuhej se nata sillte praninë e Djallit dhe vajza duhet të ishte e sigurt, me masat mbrojtëse në shtëpinë e dhëndrit, para se të binte nata, në mënyrë që asnjë gjë të mos shkonte ters dhe magjitë të mos kishin efekt mbi të. Kur nusja vinte në fshatin e dhëndrit, atëherë, të gjithë do të dilnin për ta pritur dhe do të kërcenin e do të këndonin, për të shfaqur gëzimin mes këngës dhe valles. Vallja dhe veshja karakteristike ishin po kaq të rëndësishme, sa çdo gjë tjetër për dropullitët, madje kur donin të ngacmonin ndonjeri përdorej shprehja: “Lëre mos u merr me të, se ai s’di të heqë një valle...!”. Sigurisht që shumë gjëra mbetën pa thënë, por këtu po e mbyllim reportazhin e sotëm, për të kaluar radhën nga tradita e Gjirokastrës, drejt asaj të zonës së Vlorës dhe fshatrave përreth, ku gjithashtu ka detaje, rite, histori, zakone e tradita po kaq të veçanta, plot vlera historike e kulturore.

Petrika Grosi