E mbuloja kokën me çarçaf dhe lexoja për të mos më parë prindërit, pasi me kishin thënë se kisha probleme me sytë". Paskal Milo tregon për "hilet" e tij në fëmijëri që bënte për të lexuar librat që babai i tij, i cili punonte si shpërndarës i tij, i sillte në shtëpi. Drejtuesi i Partisë Demokracia Sociale, një nga figurat më të konsoliduara të vendit, flet për marrëdhënien e tij me librin. Ai tregon momentet kur ka qarë përpara një romani, por edhe kur është lumturuar, pasi personazhet kryesorë kanë dalë të fituar.  Një nga autorët e tij më të dashur të letrave shqiptare është Ismail Kadare, sidomos me romanin "Gjeneral i ushtrisë së vdekur". Profesor Milo tregon gjithçka për librin në rubrikën "Biblioteka e politikanit".

Kur janë kontaktet e tuaja të para me librin dhe fillimet tuaja si lexues i tij?
Dashuria ime me librin është një histori shumë e vjetër, e lidhur gati-gati me vetë nismën e jetës sime. Po të kemi parasysh që kontakti me librin para moshës shkollore ka qenë figurativ, i bollshëm për mua, si djali i një mësuesi. Im atë kishte një dashuri të veçantë për letërsinë dhe në përgjithësi për shkencat që quhen sociale. Ishte një njeri i pasionuar pas leximit edhe në gjuhë të huaja. Ka qenë dhe mbetet një model për mua dhe në këtë moshë, për nga përkushtimi që kishte ndaj të lexuarit. Fati im me librin, kryesisht me atë jo shkollor, ka qenë se pata një prind që më nxiste në mënyrë të ndërgjegjshme të më lidhte sa më ngushtë me të. Më kujtohet që romani i parë, flasim këtu e gati 50 vjet më parë, ka qenë "Edhe i vetëm trim në luftë". Kur e pashë para disa kohësh të ribotuar e mora dhe e rilexova pas gati gjysmëshekulli. Thjesht për nostalgji, si libri i parë me të cilin unë kam hyrë në botën e madhe të letrave. Pas kësaj vjen një nxitje dhe një përkushtim për të lexuar veprat e mëdha klasike, ndonëse kisha një moshë të njomë dhjetëvjeçare. Kur kam lexuar veprat e mëdha të Leon Tolstoit, "Lufta dhe Paqja", "Ana Karenina". Apo veprat e Gorkit dhe të shkrimtarëve të mëdhenj të kohës, të përkthyer në gjuhën shqipe. Për fatin tim të mirë, në atë kohë nuk ka qenë e lehtë të siguroje libra, por pozicioni i prindërit tim në Vlorë, në seksionin e arsimit, që merrej me shpërndarjen e librit për shkollat e qytetit, më jepte mundësinë që librat t'i kisha me bollëk dhe të përzgjidhja. Të lexuarit më ka dhënë një kënaqësi të jashtëzakonshme në atë kohë, do të thosha tepër emocionale, që i përjetoja si fëmijë dhe si i ri në mënyrë shumë të hapur. Nga ana tjetër, dashuria e madhe për librin më bënte që të kujdesesha shumë pak për "higjienën" e leximit, që solli për rrjedhojë dhe dëmtimin syve. Lexoja pa masë dhe në çdo kohë që gjendesha i lirë jashtë detyrimeve shkollore, aq sa fillova të lexoja fshehurazi dhe natën, nën çarçaf, sepse prindërit e mi filluan të më pengonin të lexoja kaq shumë, për shkak të rrezikut, që e merrnin në konsideratë, të prishjes së syve. Kam vazhduar për një kohë të gjatë në mënyrë "kalandestine" duke lexuar romane dhe libra pafund, duke ndjekur fabulën e tyre poshtë batanijes. Kjo solli që në vitin 1963, kur isha veç 14 vjeç, të detyrohesha të mbaja syze, që nuk ka qenë e lehtë për kohën në një ambient disi konservator dhe jo me kulturën e nevojshme që ka sot shoqëria. Kam qenë i pasionuar pas letërsisë e historisë dhe dy profesorët e mi më të dashur kanë qenë pikërisht ata që më jepnin këto lëndë. Raportet në fillim midis këtyre dy zhanreve ishin pothuajse të njëjta, por më vonë filloi të marrë përparësi në interesat e mia, libri historik, dhe kjo veçanërisht pasi mbarova shkollën e mesme "Ali Demi" në qytetin e Vlorës dhe erdha për studime në degën e Historisë në Tiranë. Në këto momente shoqëria ime me leximin u bë më intensive, më e kualifikuar dhe më profesionale tashmë. Që kur u bëra student, në vitin e parë deri kur u futa në politikë, në vitin 1991, vendi im ka qenë Biblioteka Kombëtare e Tiranës, ajo ka qenë shtëpia ime e dytë, ku kaloja pjesën më të madhe të kohës. Më këtë regjim kam vazhduar gjatë gjithë kohës. Tani me shumë mall e shikoj nga larg atë godinë, sepse angazhimet tona janë të tjera dhe pjesën e lirë të kohës që na mbetet, pasdite vonë dhe darka, kemi kabinetet tona të studimit në shtëpi.

Me kalimin viteve ka ndryshuar shija juaj për leximin?
Patjetër që ka një kalim cilësor nga leximi i viteve të para me atë të sotmin, është në mes pjekuria ime si lexues, si intelektual, si profesionist. Nuk mund të kuptohet që një fëmijë në moshën 10-vjeçare të kuptojë gjithë fabulën e librit "Lufta dhe Paqja". Nuk ka libër të klasikëve të mëdhenj që unë nuk i kam lexuar nga dy apo tri herë. Letërsia mbetet zhanri më i pëlqyer për t'u argëtuar dhe kaluar kohën e lirë. Për mua tani ka marrë përparësi të madhe leximi i biografive historike, politike, i kujtimeve, ka marrë përparësi gjithashtu dhe libri dokumentar, që lidhen gjithashtu me profesionin e historianit. Përpos librit shkencor, i cili është i pandashëm nga tavolina e punës, ku unë çdo darkë shkruaj në përputhje me objektivat e mia shkencore.

Sa libra numëroni në bibliotekën tuaj?
Unë kam trashëguar shumë libra, sigurisht dhe hapësirat janë të pamjaftueshme për t'i mbajtur në shtëpi. Shpesh dhuroj libra, kolegëve dhe të afërmeve të mi, kam një pjesë të librave edhe në shtëpinë time të pushimit në fshat, në Palas të Himarës, ku shkoj për pushimet verore, një pjesë të mirë të tyre i kam atje. Është e vështirë të flas për tituj, por në qoftë se do të flisnim për një shifër, patjetër që do t'i kem 1500 libra.

Besoj se në bibliotekën tuaj gjenden libra me autografe, cili është libri me autografin më të veçantë në etazherët tuaj?
Kam patjetër libra me autografe të veçanta, mund t'ju them që kam librin nga Richard Hollburg, të shkruar për Ballkanin, kam librin komandantit të parë të forcave të KFOR-it në kujtimet e tij në Kosovë. Gjithashtu kam dhe librin e gruas të Andrea Papandreut që ma ka dërguar me autografin e saj. Ashtu sikurse kam dhe penë me autograf, si nga Madlen Olbrait.

Po libri më i shtrenjtë që keni blerë, e kam fjalën në vlerë monetare?
Asnjëherë nuk kam nguruar ta blej librin, nuk jam tërhequr para çmimit. Kur shkoj jashtë blej shumë libra për profesionin tim, për politikën, mendimin filozofik botëror dhe blej edhe libra për verërat. Jam i pasionuar i tyre dhe një koleksionist i mirë.

N.q.s një ditë biblioteka juaj do të merrte flakë, për cilat nga librat do t'ju vinte keq më shumë?
Do ishte një tronditje e pashpjegueshme, shpresoj që kjo nuk do të ndodhë, sepse jo vetëm që çdo libër ka kujtime dhe unë i kam përjetuar me emocione, por njëkohësisht një pjesë e jetës sime është e depozituar në faqet e këtyre librave. Ka nga ata që më kanë dhuruar emocione të mëdha rinore.

Ju ka ndodhur të qani me ndonjërin prej tyre?
Shumë herë, gjë e zakonshme aq sa nëna ime kur më shikonte që qaja duke lexuar, ajo vinte më përkëdhelte dhe përpiqej të më qetësonte duke menduar se dikush më kishte fyer, por kur unë i tregoja fabulën dhe ajo më dëgjonte me shumë vëmendje. Kanë qenë skena të paharrueshme, që unë i kujtoj me nostalgji. Përjetimi i librave nuk ka qenë vetëm në sferën e zakonshme të keqardhjes për heroin e humbur, por librat i kam përjetuar dhe në anën emocionale të dramave njerëzore. Për shembull kam përjetuar edhe dashuritë e humbura në libër njëlloj sikur i jetoja vetë. Kam jetuar me dramën e personazhit, në të gjithë procesin. Jam lumturuar kur personazhi letrar i ka mbijetuar sfidave dhe jam trishtuar kur ai i ka humbur ato. Në letërsinë shqiptare kam përjetuar me shumë kënaqësi dhe emocione romanet e Kadaresë, si "Gjenerali i ushtrisë se vdekur". Më ka pëlqyer shumë "Prill i thyer" dhe nga pikëpamja e historianit dhe e gazetarit, se në atë kohë kur ka bërë botimin e parë unë isha gazetar. Disa vepra të Dritëro Agollit dhe mbi të gjitha "Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo", që për mua mbetet një nga veprat më të mira të Agollit, apo dhe vepra të tjera të autorëve shqiptarë, siç janë për mua, Xhevahir Spahiu, Fatos Arapi etj.

Cili është mendimi juaj për figurën Ismail Kadaresë?
Unë kam dashuruar Kadarenë si shkrimtar që në fëmijërinë time deri vonë dhe tani ruaj respekt shumë të madh për të si shkrimtar. Polemika ime me të nuk ka pasur të bëjë me veprën e tij letrare të admirueshme, po ka pasur të bëjë për një çështje që unë mendoj që ishte jashtë kompetencave të tij për ta trajtuar dhe për të bërë vlerësime. Ai më tepër ra viktimë keqinformimeve dhe e vështrimit të situatave politike në vend nga një distancë që jo gjithnjë të bën të reflektosh drejt. Unë e kam harruar tashmë atë debat, për mua ishte një episod dhe asgjë më shumë.

Ju tani ruani marrëdhënie të mira me Kadarenë?
Unë nuk kam pasur marrëdhënie me Kadarenë për hir të së vërtetës, nuk kam qenë në rrethin e njerëzve të tij të njohur, jo për ndonjë arsye të veçantë, sepse interesat tona kanë qenë të ndryshme. Vendet e punës, shijet, kjo është më se normale, të vetmet takime që kam pasur, kanë qenë sporadike në Paris. Por jo takime të veçanta, nuk e kemi pasur këtë lloj marrëdhënieje.

Jashtë një person ka një bibliotekë dhe më pas bëhet ministër, ndërsa këtu te ne ndodh që bëhet ministër dhe, më pas, i bie ndërmend të ndërtojë një bibliotekë. Çfarë mendimi keni për këtë?
Libri në shtëpi për një njeri intelektual nuk është stoli vitrine. Libri është ushqim shpirtëror. Ai të qetëson shpirtin, të edukon më shumë seç mund të edukojë një sistem i tërë shkollor. Pra të formon karakterin. Do të thosha që ministër mund të të bëjë partia, mund të të bëjë rastësia, por njeri të kulturuar dhe të pasuruar nga pikëpamja shpirtërore, jo.

Kujt do t'ia lini trashëgim bibliotekën tuaj?
Kam dy vajza dhe një djalë që i përkasin fushave sociale, që janë të interesuar për jurisprudencë, diplomaci dhe histori, janë lexues të pasionuar dhe të letërsisë. Dhe ata do të jenë trashëgues të bibliotekës sime. Me vjen keq që kam filluar të ndihem ngushtë me hapësirën për të vendosur librin.