Rruga e gjatë për në Shqipëri më lodhi shumë dhe në zemër ndjeja një peshë të rëndë... Kur rri e mendon për udhëtimin në këtë vend, turkut i del përpara ose një goditje me shpatë nga prapa qoshes, ose një plumb në kokë pas shpine. Në kohën e Luftës Ballkanike (1912-1913) atje u vra e gjithë ushtria jonë, ndërsa komandantin e saj Riza Pasha, e therën natën në vilën e një pasaniku shqiptar, ku e patën ftuar si mysafir. Dhe ja sot, në këtë vilë që tani është pallati i mbretit Zog, pas disa ditësh më duhet të paraqes letrat kredenciale. Mbreti Zog paraqitet nëpër fotografi si një njeri i respektueshëm dhe miqësor, megjithatë ai ishte njeriu që arriti, nga ana e tij, të vrasë vrasësin e Riza Pashës dhe më pas t’i zerë vendin.
Thonë gjithashtu se në sallën ku mbreti pret ambasadorët e huaj, ai mban gjithnjë në tavolinë një parabel (pistoletë) në gatishmëri. Ç’është e vërteta, edhe unë kur po përgatitesha për rrugë, mora masat përkatëse dhe futa në çantë një pistoletë. Kur vapori iu afrua brigjeve shqiptare, m’u desh t’i gjeja kësaj arme një vend në xhepat e mi, gjë që s’ishte e lehtë. Por, siç doli më vonë, shqetësimet e mia kishin qenë të kota.
Dhe ja, para meje shtrihet Durrësi me rëra të bardha në breg dhe i rrethuar nga kodra të gjelbëruara, që kishin një pamje të këndshme, dhe që shpërndanin freski në atë mëngjes vjeshte. Nga bankina e skelës më përshëndesnin me dorë e më buzëqeshnin miq e të njohur...zemra m’u ngroh dhe m’u krijua përshtypja se, pas një ndarjeje të gjatë, po kthehesha në viset ku kisha kaluar fëmijërinë dhe rininë time.
Shefi i protokollit që kish dalë të më priste, e mbante kapelën në dorë dhe ecte rëndë-rëndë afër meje. Sekretari i ambasadës tonë, Teufik Beu, m’u afrua te veshi e më foli me zë të ulët: “Zoti ambasador, Lartmadhërisë së Tij, dy ditë më parë i ka vdekur e ëma. Do të ishte shumë me vend sikur t’i shprehnit ngushëllimet njeriut që ecën pranë jush”.
Unë s’kisha dëgjuar asgjë deri në atë moment për këtë vdekje. Por unë u vrenjta në fytyrë dhe thashë: “Më vjen shumë keq që në këto çaste, kur sapo kam zbritur në vendin tuaj të mrekullueshëm, nuk mund ta ndjej të plotë kënaqësinë time. Kam një keqardhje të thellë për fatkeqësinë që ka goditur Lartmadhërinë e Tij”. Mendoj se këto fjalë bënë që marrëdhëniet midis meje dhe miqve tanë shqiptarë të bëhen më të ngrohta.
Rruga mes Durrësit dhe Tiranës qe shumë e këndshme. Ajo ngjan me rrugët gjatë bregut të detit Egje në vendin tonë. Fusha të vogla, rrethuar me kodra të ulëta e të gjelbëruara, që vijnë valë-valë, shkurre në të dyja anët e rrugës, përrenj të vegjël me ujë të freskët, fshatra të vegjël me shtëpi të lyera me gëlqere të bardhë – të gjitha këto më kujtonin vendet ku kam lindur. Më bënin përshtypje sidomos fëmijët e fshatit, që na shikonin me kureshtje dhe qeshnin duke na përshëndetur, kur makinat tona kalonin pranë tyre; aty-këtu shihej ndonjë bari me mustaqe, që gjithashtu na përshëndeste me dorë. Si fëmijët, ashtu edhe barinjtë ishin të veshur me rroba të pastra dhe “kombëtare”. Gjatë gjithë rrugës deri në Tiranë nuk pamë asnjë leckaman.
Tirana ngjan me qytetet e vogla të Anadollit Perëndimor. Ndërtesa e ambasadës tonë është disi në periferi. Para se ta shihja vetë më sy, unë nuk kisha besuar se do të ishte një vilë kaq e përshtatshme për të jetuar.
Kënaqësinë më të madhe fillova ta ndjej në fakt pas dorëzimit të kredencialeve tek mbreti. Por që të bëhej kjo nuk ishte edhe aq lehtë. Pallati kishte shpallur dyzet ditë zie kombëtare për vdekjen e mamasë së mbretit Zog. Në të vërtetë, zia zgjati vetëm njëzet ditë dhe sipas fjalëve të vetë mbretit, kjo ishte bërë gjoja në shenjë nderimi për ambasadorin e Turqisë. Por edhe ky afat prej njëzet ditësh, duke ndenjur pa punë në pallatin tim “venecian”, m’u duk tepër i gjatë e i mërzitshëm.
Rregullat e protokollit përcaktonin që unë, gjatë gjithë asaj periudhe, nuk duhej të merrja kontakt me asnjeri. Unë nuk mund të filloja nga detyra ime zyrtare dhe vendin tonë vazhdonte ta përfaqësonte jo “shkëlqesia e tij ambasadori”, por sekretari i ambasadës me cilësinë e të ngarkuarit të përkohshëm. Teufik Beu nuk e pa të arsyeshme të më jepte as dokumentet dhe as çelësat e kasafortës, megjithëse aty s’kishte asgjë me rëndësi dhe nuk lejoi që unë të fillojë të përzihesha në punët e ambasadës. Me pak fjalë, në atë që quhej ambasadë, unë jetoja me statusin e mysafirit. Para meje shtroheshin gjellë nga më të shijshmet, dyshekë të pastër krejt të papërdorur deri atëherë, makina më priste te porta, e gatshme për të më shëtitur nga të doja. Por megjithatë, unë akoma nuk isha i zoti i gjithë këtij luksi. Në këto kushte, unë dhe gruaja ime jetuam për tre javë rresht si turistë, në këtë vilë të madhe.
Në mesditë, uleshim në Bujkun e ri që shkëlqente, me flamurin e vogël turk në krahun e shoferit dhe dilnim për shëtitje jashtë qytetit. Disa herë ndaleshim pranë kasolleve të fshatarëve, shijonim pamjet e fushave dhe maleve, uleshim në ndonjë kafe të vogël fshati dhe bisedonim me vendasit. Kishte prej tyre që flisnin dhe turqisht. Por pothuajse të gjithë, të mëdhenj e të vegjël, tregonin interesim e miqësi të tillë për ne, saqë me ta mund të merreshe vesh edhe pa e ditur gjuhën.
Shqipëria është një vend i bukur dhe populli i saj është fisnik. Është interesante të dihet, përse nga larg ky vend na dukej jo edhe aq tërheqës?! Unë munda t’i jap përgjigje kësaj pyetjeje vetëm pasi u njoha Shqipërinë zyrtare dhe me “shoqërinë e lartë” të saj. Konstatova me habi se të gjithë zyrtarët e lartë të vendit u ngjanin mosketierëve të “Pallatit të yjeve” (Pallati i sulltanit) ose të ngjashëm me ta, që ne i quajmë të zgjedhurit e pjesës evropiane dhe që jetojnë në vilat e Bosforit. Në qoftë se këtyre u shtojmë edhe nëpunësit e Portës së Lartë, atëherë del në sipërfaqe e gjithë kalbësira dhe myku i arkitekturës së shtetit osman.
Nga ku tjetër, veçse nga Pallati i yjeve dhe Porta e Lartë, mund të kuptohej në Shqipëri ky sistem qeverisës i shtetit mu në qendër të Evropës, sistem i cili mbështetej në dhunën dhe arbitraritetin në politikën e brendshme, duke i lejuar vetes luks dhe shpërdorime, ndërsa në politikën e jashtme varej nga shtetet e huaja?! Ku tjetër një shtet si Shqipëria mësoi t’ua shtrijë njërën dorë fqinjëve të Lindjes dhe tjetrën Perëndimit, në kërkim të vazhdueshëm të lëmoshës poshtëruese, ndërsa fëmijët e varfër të fshatit i refuzojnë dhuratat, edhe kur dikush ua jep me gjithë zemër?! Edhe këtu, ashtu si dikur tek ne, llumi dhe fundërrinat e kombit shpërthyen e dolën në sipërfaqe. Bijtë e vërtetë të këtij vendi, këta fshatarë të papërlyer, ashtu si këmishët e tyre të bardha, si zemra e tyre e pastër, si fytyrat e çelura dhe flokët e artë të fëmijëve, ashtu si dikur tek ne, i ka vënë përposhtë kjo shkulmë dhune.
Më qëlloi shumë mirë që m’u dha rasti të njihem dhe t’i adhuroj këta njerëz të mirë, përpara se të shkoja në audiencë tek mbreti Zog dhe përpara se të merrja kontakt me anëtarët e qeverisë. Ndryshe ndjenjat e mia për Shqipërinë do të mbeteshin të papëlqyeshme. Por, pa marrë parasysh këto që thashë, më duhet të pohoj se gjatë tetë muajve qëndrimi në Tiranë, me cilësinë e ambasadorit, të gjithë anëtarët e qeverisë, aristokratët e deri tek mbreti, më kanë pritur mjaft mirë.
Mbreti më rezervoi takim në një ambient të thjeshtë. Larg atij shkëlqimi të jashtëm torturues, që ishte karakteristikë e këtij monarku të vetëshpallur. Kompania e ushtarëve me uniformë bojë-qielli dhe doreza të bardha, e radhitur për të më përshëndetur, të krijonte përshtypjen e një skene operete. Sekretari i shtetit më thirri nga pragu i sallës ku po prisja: “Mbreti”. Unë u hodha nga vendi ku isha ulur dhe u drejtova për në dhomat e Ahmetit, duke u munduar ta mbaj veten me të madh, por mbreti më priti fare thjeshtë, më këmbë, dhe m’u drejtua në dialektin e pastër të Stambollit “Urdhëroni zoti Kadri”. Kjo mënyrë të drejtuari i vuri të gjitha në vendin e vet.
Mësova nga Lartmadhëria e tij, se mbreti na qenkësh edhe lexues i librave të mi. Këtë ma thanë edhe pjesëtarët e suitës së tij. “Veçanërisht ai pëlqen romanin tuaj “Nur baba” – thanë ata. Le ta pranojmë hapur, ky fakt ma përkëdheli egon e shkrimtarit, prandaj ka shumë mundësi që kjo të ishte arsyeja që nga ky takim i parë me Ahmet Zogun, unë dola me përshtypje të mira dhe që ai m’u duk shumë simpatik. Dhe ka shumë mundësi sërish, që po për këto arsye, mua më erdhi, më vonë, shumë keq, kur vendin e tij e pushtoi Italia fashiste. Edhe sot akoma, duke u ndodhur shumë larg nga ai, unë i ndjek me interesim ato që thuhen për të.
Por që t’i qëndrojmë besnikë të vërtetës, Zogu, ashtu si të gjithë monarkët e Lindjes, kishte mjaft të meta. Ai shkeli nëpër një rrugë të ndërlikuar, ndofta më saktë nëpër një rrugë të përgjakshme, për të arritur që të bëhej kryetar shteti. Me qëllim që të mbante postin e tij, ai krijoi një sistem mbrojtje e përgjimi si ai që ekzistonte në kohën e Abdyl Hamitit. S’ka asnjë dyshim se ai qe shumë i dhënë pas parave. Por pa marrë parasysh të gjitha këto, Ahmet Zogu qe, për vendin e tij, një njeri i rregullt. Ai i dha fund anarkisë, që kishte sunduar që nga koha e shpalljes së pavarësisë, krijoi një qeveri sipas shembullit të vendeve të civilizuara dhe e detyroi atë të drejtohet pak a shumë sipas normave juridike dhe zakonore. Më në fund, ai hapi shkolla dhe arriti më të vështirën – vendosi qetësinë dhe rregullin.
 




____________
\"Mos shikoni kishat as xhamijat se feja e shqiptarit eshte shqiptaria.\"

Në oborrin tonë, nga ana e rrugës, kishim një rrënjë të vogël portokalli që mbrohej nga një mur i ulët. Degët e ngarkuara me kokrra kalonin mbi mur dhe dilnin në rrugë. As edhe një herë të vetme nuk konstatuam se dikush, i madh apo i vogël, të shtrinte dorën e të merrte ndonjë kokërr portokalli. Kjo na habiste edhe mua, edhe gruan. Një herë – nuki e di se çfarë kishte ndodhur – vumë re se mungonin disa kokrra portokalli. Ndërsa ne po flisnim rreth kësaj, vjen e na afrohet shërbëtori ynë, Sulejmani. Aie vuri re dyshimin tonë dhe tha: “për Allah, unë i kam marrë disa kokrra portokalli. Unë i vodha”. Ai ishte i zverdhur në fytyrë, dridhej i tëri, i shkonin lotët; ai nuk justifikohej, për atë nuk egzistonin justifikimet. Kishte marrë dy kokrra portokall nga dega dhe tani i dukej se kishte bërë një krim. Sinqeriteti i tij, i pa sforcuar dhe i pa kërkuar nga askush, ndjenja e fajit për dy kokrra portokalli, ishte treguesi më i qartë i ndershmërisë së këtij të riu shqiptar që s’dinte të gënjente. Për mua ishte shembulli i njeriut të rregullt.
Megjithatë, ashtu siç e kam përmendur edhe pak më lart, mua nuk më ka qëlluar asnjëherë të has as edhe hijen moralit të civilizuar tek njerëzit që qëndrojnë dy apo tri shkallë më lart se shërbëtori ynë Sulejmani. Një herë më bëri vizitë një deputet i parlamentit shqiptar, i cili kishte shërbyer në kohën e vet si roje e pallatit të Abdyl Hamitit. Ai, pa iu dridhur buza dhe si pa gjë të keq, më tha: “Shkëlqesi ambasador, midis nesh nuk ka asnjeri që nuk do të shitej”. Mua më erdhi turp për këtë njeri. Megjithatë, ai vazhdoi pa u turpëruar fare: “Disa prej nesh iu shërbejnë serbëve, të tjerë iu shërbejnë italianëve. Kush paguan më shumë, atij i shërbejmë, mirëpo tani mori fund shekulli i konkurencës. Të gjithë ne, nga mbreti e deri te kapteri i fundit i xhandarmërisë, jemi vënë në dispozicion të “makaronaxhinjve”. “A e keni vënë re-vazhdoi deputeti, këtu tek ne sorollatet një italian i ri. Ai futet kudo, megjithëse nuk është as ambasador, as punonjës ambasade. Ai është fashist, kryetar i organizatës fashiste në Shqipëri. Kur në Tiranë u hap bulevardi “Musolini”, ky zotëri e filloi fjalimin me fjalët: Ne i kemi paguar të gjitha shpenzimet për këtë bulevard. E kujt nuk i paguan, e për çfarë nuk paguan ky zotëri! Atij i ecën mirë allashverishi, prandaj paguan shuma të mëdha për të gjithë ata që i shërbejnë. Shpërndan madje edhe dekorata. Një kurvar i tillë nuk le asnjë fustan pa vënë re. Ja kush është ky, një bir bushtre...Mos më bëjtë flas më tej”, mbaroi deputeti.
S’kaloi shumë kohë dhe unë e pashë me sytë e mi se çfarë suksesi korrte ky italian i ri në shoqërinë e lartë dhe në shtëpitë e disa aristokratëve shqiptarë. Ato çka thoshte deputeti, duket se ishin të vërteta. Damat shqiptare më të mbajtura, më të bukura, vërtiteshin si koketa rreth këtij të riu, ndërsa ai, në sytë e të gjithëve, iu jepte liri duarve. Ai i lejonte vetes t’i drejtohej grave të martuara dhe vajzave të tjera me emra përkëdhelës në italisht. Dhe këto dama të shoqërisë së lartë manifestonin kënaqësi të theksuar për këtë familiaritet me italianin. Për këto femra Italia ishte qendra e gravitetit botëror, qendra e civilizimit dhe e bukurisë. Të gjitha ato visheshin me rroba të blera dhe te qepura tek rrobaqepësit e Romës, moda vinte prej andej. E megjithëse në Shqipëri gjuha frënge vinte e dyta, askush s’të fliste për Parisin. Shqiptimi me përkëdheli i emrave me theks e maniera italiane kish hyrë në modën e shoqërisë së lartë, madje deri në atë shkallë, saqë italianizimi konsiderohej krenari kolektive.
Por të thuash se dashuria për Italinë dhe italianët kish përfshirë vetëm gratë e shoqërisë së lartë, është e padrejtë. Burrat e tyre, madje edhe baballarët, pa marrë parasysh se shumica ishin arsimuar në shkollat tona dhe kishin patur poste të ndryshme të larta në aparatin shtetëror të Perandorisë Osmane, nuk e fshehnin se kishin ndryshuar edhe mbiemrat, pas kontakteve me kulturën italiane. Familje të tilla ishin Libohova, Vrioni, Vërlaci, Alizoti e të tjerë. Sidomos Alizoti nuk pushonte së foluri rreth kësaj teme. Ai më mburrej pa u lodhur se ishte pasardhës i një familjeje të vjetër me origjinë italiane. Emri i vërtetë i këtij Alizotit është Ali Fejzi-Bej. Ai ka qenë tek ne mytesarif në të shkuarën, kurse vëllai i tij në atë kohë ka qenë anëtar i Gjykatës së Kasacionit të Republikës Turke. Kur e pyeta enkas Ali Beun nëse edhe vëllai i tij ka pasur të njëjtën origjinë italiane, ai për të veçuar disi veten tha se vëllai i tij ishte i çmendur prej kohësh.
Të tillë “të çmendur” takoje me bollëk midis përfaqësuesve të shtresave të larta të Shqipërisë ose në rangjet e intelektualëve të zgjedhur. Disa prej tyre pretendonin se janë stërnipërit e pushtuesve të parë romakë në Balkan, të tjerë pretendonin se rridhnin nga linja e gjakut të Skënderbeut. Sipas mendimit të këtyre njerëzve, turqit ishin një popull që morën shumë cilësi nga shqiptarët. Sipas tyre, të gjithë personalitetet e mëdha të kulturës dhe shkencës turke kanë qenë gjoja me prejardhje shqiptare. Qypryly Mehmet-Pasha, Namik Qemali, Shemsedin Samiu (Sami Frashëri shën i përkth.) – të gjithë kanë qenë shqiptarë. Gjithçka është bërë për rregullimin dhe ndërtimin në vilajetet e Anadollit – e gjitha kjo është bërë në sajë të guvernatorëve shqiptarë. Vezirët më të ndershëm, më të denjë e më të mençur të Perandorisë Osmane kanë qenë të gjithë shqiptarë!
Të tilla arsyetime e deklarata i pëshpërisnin në vesh gruas time në çdo hap. Në një pritje në ministrinë e punëve të jashtme, ajo u revoltua nga fjalët e ministrit të drejtësisë (Hiqmet Delvina) që rrinte pranë saj. ai i tha: “Një Allah e di sesa të varfër e quani ju vendin tonë. Por fajtor për këtë nuk jemi ne, por ju. Ju nuk bëtë asgjë për ta çuar vendin tonë përpara gjatë disa qindra vjet pushtimi”. Gruaja buzëqeshi dhe iu përgjigj: “Sipas meje ju jeni vetë fajtorë, përderisa njerëzit tuaj më të shquar kanë drejtuar perandorinë. Sipas jush, pallati i Sulltanit gumëzhinte nga shqiptarët, madje dhe veziri i fundit i madh në kohën e Abdyl hamitit, Ferit Pasha, ka qenë nga Shqipëria! Si ta kuptojmë këtë, që ata nuk paskan menduar aspak për të ndihmuar vendin e tyre?!”
Ndërsa disa intelektualë shqiptarë nuk kufizoheshin vetëm me pohime të kësaj natyre, ata edhe shkruanin mbi këtë temë. Një herë gruaja ime pyeti në një librari: “A keni ndonjë libër mbi Shqipërinë?”. Librashitësi na paskesh qenë administratori dhe fisi i Shemsedin Samiut, Mit’hat Frashëri. Ai e kuptoi se klientja ishte turke dhe iu përgjigj: “Jo”. Në këtë çast zonjës time i vajtën sytë tek një libër mbi Shqipërinë në gjuhën angleze. Kur ajo i tregoi me gisht librin, pronari i librarirsë i tha se ajo ishte kopja e fundit dhe se nuk ishte në shitje. Megjithatë ai ia dha librin,me kusht që ta lexonte dhe t’ia kthente.
Ky libër na qenkesh shkruar nga një katolik shqiptar dhe ishte përkthyer në disa gjuhë të huaja. Në kohën e vet, libri u ishte shpërndarë delegatëve të Konferencës së Versajës. Autori nuk ishte kursyer në sulmet kundër turqve. Pasi e karakterizonte sundimin osman si “periudhën historike të popullit shqiptar të mbushur me fatkeqësi”, ai e konsideronte këtë periudhë si një “pushtim aziatik”.
Dallohej në këtë drejtim edhe një ish-nëpunës i shtetit tonë (Medi Frashëri, shën. i përkth). Kur unë u caktova ambasador në Tiranë, ai ishte President i Këshillit të Shtetit dhe shpejt u bë kryetar i Këshillit të Ministrave. Duke dashur të kryejë një akt heroik kundër pushtimit italian të Shqipërisë, në fund të viteve ’30, ky zotëri i drejtoi Musolinit një telegram me këtë përmbajtje:”Ju çfarë dëshëroni të bëni, ju dëshëroni të përsërisni tmerret që na shkaktuan aziatikët?”. Çfarë ironie! Kur policia fashiste u sul ta kapte këtë njeri, ai gjeti strehim të përkohshëm në ambasadën e këtyre “aziatikëve” – turqve. Unë thashë “të përkohshëm”, sepse pas largimit të aambasadorit tonë nga Shqipëria, nuk e di çfarë ka ndodhur me këtë njeri, si dhe me shumë personalitete të tjera shqiptare.
Ajo që mund të them këtu është se armiqësia e nëpunësve të lartë dhe e intelektualëve shqiptarë ndaj turqve ka marrë forma të ndryshme, gjatë gjithë historisë së Perandorisë osmane dhe ka qenë shkaku e burimi i shumë disfatave tona në Ballkan e në brigjet e Danubit
 




____________
\"Mos shikoni kishat as xhamijat se feja e shqiptarit eshte shqiptaria.\"

Në Tiranë, përveç ambasadorit të Turqisë, kishte ambasadorë dhe përfaqësues pothuajse nga të gjitha shtetet e mëdha e të vogla, duke filluar nga Anglia e Amerika, e deri tek Rusia e Bullgaria. Protokolli e kërkonte që, pasi t’i kisha dorëzuar letrat kredenciale mbretit, unë duhej t’u bëja vizita të gjitha përfaqësive diplomatike. Sekretari ynë, Tefik Beu, më tha:”Këtu është një zakon që i lehtëson procedurat diplomatike të njohjes. Ju nuk duhet – ashtu siçndodh në vende të tjera, të kërkoni “rendez-vous” (takim) të veçantë me ambasadorin. Mjafton që gruaja juaj t’i kërkojë takim gruas së tij dhe ju shkoni bashkë me të, e kështu kryhet kjo punë, i kryeni të dy vizitat njëherësh”.
Siç kisha dëgjuar, këto vizita në shumë vende të tjera bëheshin pa ndonjë veshje ceremoniale, me kostum të zakonshëm. Në Tiranë ishte ndryshe. Rregulli i këtushëm e kërkonte që në këto lloj vizitash duhej të ishe i veshur patjetër me pantallona me vija, papjon dhe cilindër. Për mua kjo ishte një “përkulje” e tepruar para ceremonialit. Dhe kjo më kushtoi pesëmbëdhjetë ditë pune – veshje e zhveshje. Më në fund provat mbaruan dhe unë fillova nga vizitat. Sa herë dilja në rrugë, i veshur si një xhentëlmen londinez i epokës viktoriane, më dukej vetja si një klloun panairi dhe më vinte të qeshja me të madhe me veten. Sidomos kur makina ime e shkëlqyer kalonte pragun e ambasadës dhe pas disa minutash udhëtimi nëpër rrugët gjithë pluhur ndalonte para një ndërtese të vjetër, me suva të rënë (disa herë këto seli ambasadash ngjanin më shumë si depo), mua më mbërthente një ndjenjë turpi, mpihesha dhe humbisja lirinë e veprimit, saqë mendoja se i zoti i shtëpisë që ishte përgatitur të më priste, do ta vinte re menjëherë sikletin tim e s’do ta mbante dot të qeshurën. Por, për fatin tim të mirë, të zotërit e shtëpisë ishin mësuar me këtë gjendje dhe nuk iu bënte ndonjë përshtypje. Prandaj këto vizita kalonin në një atmosferë të tillë zyrare e serioze, saqë nuk mund të liheshin mënjanë.
U përpoqa të gjej shkaqet e këtij ceremoniali zyrtar pa kuptim, sidomos në një vend të prapambetur si Shqipëria. Dhe arrita në përfundimin se kjo ndodh sepse Tirana ishte një qytet i vogël dhe Shqipëria, një vend i pazhvilluar. Mirëpo vendet që përfaqësoheshin këtu ishin të mëdha e të përparuara. Në këtë vend ku Ahmet Beu kishte arritur që me zhdërvjelltësinë e një xhongleri, të fuste në dorë kurorën dhe fronin, kishin dërguar përfaqësuesit e tyre gjithë ato mbretëri. Dhe sa herë paraqitej rasti, qeveritarët e Tiranës përpiqeshin të bënin gjithçka, në mënyrë që të tregonin “civilizimin” e tyre, në mënyrë që të sheshonin sadopak diferencën e madhe që egzistonte midis vendit të tyre dhe vendeve të akredituara në Tiranë.
Dëshirën e ambasadorëve në Tiranë për t’u dhënë me zell pas ceremonive protokollare, unë e shpjegoj me edhe me faktin që shumica e kolegëve të mij ishin të rinj në rangun e ambasadorit dhe dëshëronin ta tregonin veten sa më mirë në postin e tyre të ri. Dukej qartë se ata sapo ishin ngritur në rang, pas shumë vitesh pritjeje në detyra sekretarësh apo referentësh, pra nën urdhërat e të tjerëve. Në jetën e nëpunësit të ministrisë së jashtme, i cili gjithë rininë e tij e ka kaluar duke pritur të bëhet titullar, posti i ambasadorit është një përmbushje marramendëse. Arritja e këtij rangu, qoftë kjo në Tiranë apo në Guatemala, atyre iu duket si ulja në një fron mbretëror, ose në kolltukun e një kryetari shteti. Në këtë pozitë të re ai fluturon dhe e përfytyron veten në majën e Olimpit. Prej atij çasti, kuptimi i vetëm i jetës së tij është të ndjekë pikë për pikë e pa lëshime etiketën diplomatike. As mos mendoni se mund t’i bëni dikujt vizitë pa e lajmëruar tre apo katër ditë më parë dhe pa marrë një përgjigje miratimi prej tij. Gjithashtu mos provoni ta merrni këtë përgjigje përmes telefonit, sepse ai do të ofendohet dhe ju do të tregoni se nuk i njihni rregullat. Derën e tij do ta gjeni gjithmonë mbyllur dhe telefonin e tij gjithnjë të zënë. Ju jeni i detyruar (sidomos po qe se nuk jeni në rangun e ambasadorit) t’i drejtoheni jo direkt titullarit, por bashkëpunëtorit tuaj, duke i kërkuar të sigurojë lidhjen me ambasadorin në fjalë. Ky bashkëpunëtor i raporton sekretarit të shkëlqesisë së tij, ambasadorit tjetër, e ky i fundit do t’ju njoftojë, në rastin më të mirë pas disa orëve, nëse vizita mund të kryhet ose jo. Edhe diçka tjetër: nëqoftëse ju caktoni ditën dhe orën që dëshëroni të takoheni, ai patjetër do ta ndryshojë atë. Nëse ju e pyesni “a mundem të vij e t’ju takoj të mërkurën në orën njëmbëdhjetë”, atëhere ai, për arsye dinjiteti e prestigji, do t’ju caktojë orën dymbëdhjetë të premten. Ndryshe, ai s’mund t’ju tregojë juve se është tepër i zënë dhe se të gjitha orët dhe ditët i ka të programuara!
Pas periudhës së kryerjes së vizitave të kortezisë, vjen periudha e dhënies së pritjeve dhe problemi merr një kthesë me të vërtetë serioze dhe delikate. Për shembull, ju dëshironi të ftoni për drekë ose për darkë këtë dhe atë ambasador. Shpesh herë kjo bëhet e vështirë, për të mos thënë e paarritshme. Kjo sepse disa prej tyre nuk e quajnë drekën si kohën më serioze për ftesa dhe bisedime. Të tjerët, përkundrazi, nuk duan t’i ftosh për darkë, sepse janë mësuar të bien shpejt në shtrat.
Dhe, sapo të arrish të biesh dakort për periudhën e parë të organizimit të pritjeve, rradhën e kanë vështirësitë e tjera, si për shembull, mënyra e vendosjes së mysafirëve në tavolinë. Kjo ndoshta është çeshtja më e ngatërruar. Edhe pse protokolli i ka zgjidhur këto çeshtje, kur vjen puna për t’i zbatuar në praktikë, menjëherë lindin pakënaqësitë. Shpesh herë ambasadorët dhe anëtarët e qeverisë të ftuar në pritje, mbeten të pakënaqur nga vendet që iu ke caktuar në tavolinë dhe këtë ia shprehin hapur të zotit të shtëpisë duke mvrejtur fytyrën. Në Tiranë mua më ka qëlluar të shoh skandale për shkaqe të tilla. Ashtu siç e kam thën edhe më lart, ky qytet i vogël i Ballkanit, nga pikëpamja e përfitimit të eksperiencës, shërbente si një arenë e mrekullueshme e trajnimit profesional të diplomatëve.
Megjithatë, Tirana, sidomos në kohën e qëndrimit tim atje, shkëlqimi i Duçes e verboi aq shumë atmosferën politike, saqë të gjithë picërronin sytë. Sidomos kur një hidroplan i pilotuar nga vetë Musolini mbi ujrat blu të liqenit Komo u afrua në breg, ku qëndronin të përkulur kryeministrat e Anglisë e të Francës, të gjithëve iu duk se po shikonin aktin e parë të operas “Nibelungët”. Atë ditë diktatori italian u duk si një Zigfrid-mjelmë. Vetëm me një ndryshim: Lavali erdhi në mbrëmje me propozimin të “martohet” jo me Brunildën, por me Europën. Megjithatë për fat, vështrimi i Musolinit qe përqëndruar më shumë tek thesaret e Nibelungëve, sesa tek vajza dhe, pas një viti, - përsëri si tek opera e Vagnerit – ai i shkeli premtimet e dashurisë dhe pasioni i tij shpërtheu drejt pushtimit të thesareve të vendeve të tjera.
Duke u përgatitur për marshimin e tij të madh, ai armatosi anijet dhe i mbushi ato me ushtarë. Për ku është nisur kështu?! Kjo akoma nuk dihej me saktësi. Konsulli ynë i përgjithshëm në bari kish vënë re se disa anije kishin dalë nga bazat ushtarako-detare dhe ishin drejtuar për në Mesdhe. Ai dërgoi një telegram urgjent në Ankara, ku thuhej se vaporët ishin nisur në drejtim të Turqisë. Mua më pyetën nëse është i vërtetë ky lajm, meqenëse gjendesah në Tiranë, paralel me bazën ushtarake nga ishin nisur anijet. U vura në një dilemë të vështirë: të qeshja apo të qaja. Nga kish dalë vallë kjo thashetheme për “marshimin” fashist drejt Anadollit, ndërkohë që veshët na buçisnin prej disa javësh nga thirrjet fashiste që synonin Afrikën?! Është e çuditshme që mundësinë e një aventure të tillë e servirte jo vetëm konsulli ynë në Bari. Ambasadori jugosllav në Tiranë gjithashtu e shihte si të mundshëm një variant të tillë. Ai më tha: “Ky është një tip i çmendur. Nuk di se ç’bën. Thuhet se përgatitet të sulmojë Abisininë, se do na sulmojë ne, por sulmin e vërtetë mund ta bëjë kundër jush”. Ky ishte ambsadori i vetëm që nuk qe verbuar nga shkëlqimi i Musolinit dhe që nuk e kishte humbur kokën pas rregullave protokollare. Ai kishte kryer shkollën e luftës partizane dhe të luftës politike, prandaj ishte mësuar të jetë gjithmonë vigjilent dhe të mos ia hajë qeni shkopin. Mjaftonte të dëgjonte togëfjalëshin “Italia fashiste” dhe ai menjëherë i raportonte qeverisë së tij, duke mos harruar t’i propozonte edhe “mobilizimin e përgjithshëm”. Më vonë, qeveria jugosllave, duke ndjekur “politikën e matur”, e hoqi këtë ambasador “të bezdisshëm”.
 




____________
\"Mos shikoni kishat as xhamijat se feja e shqiptarit eshte shqiptaria.\"

Në fakt, nuk kaloi shumë dhe Musolini iu drejtua dhe pushtoi Abisininë. Kjo ishte një sfidë brutale ndaj të gjitha shteteve dhe Lidhjes së Kombeve. Kjo ngjarje, jo vetëm tregoi dobësinë dhe pafuqishmërinë e diplomacisë së shteteve perëndimore. Sanksionet e përbashkëta të pesëdhjetë vendeve kundër Italisë, gjithashtu pësuan dështim. Për më tepër, në këtë kohë nënshkruhet edhe një marrëveshje italo-angleze, që shkaktoi habinë e të gjithëve. Thua se Foreign Office (ministria e jashtme britanike), që mban përgjegjësinë për politikën e jashtme angleze, nuk ishte ajo që nxiti 50 shtete për të ndërmarrë sanksione të përbashkëta kundër Romës?! Dhe ja, është përsëri Anglia, e përfaqësuar nga Foreign Office, e cila i shtrin dorën Musolinit, hyn në marrëveshje të fshehtë me të dhe i le në baltë të gjitha shtetet që ishin pjesë e embargos. Këto vende u tradhëtuan pikërisht nga ai aleat që i kishte tërhequr në valle.
Por më e çuditshmja është se kjo marrëveshje e turpshme, që shkaktoi një skandal të vërtetë politik, u quajt “marrëveshje xhentëlmenësh”. Fjala “xhentëlmen”, siç e dini, është pronë e fjalorit britanik. Siç duket, për këtë arsye ata nuk duan t’ia japin askujt “xhentëlmenllëkun” e tyre. Mua më duket se që nga ajo kohë, ky term i diplomacisë angleze ka marrë një kuptim krejt të kundërt. Kjo u vërtetua më vonë, sidomos në fjalët dhe veprat e anglezëve në Lindjen e Afërt, ku ndryshe thonin e ndryshe vepronin. Veç kësaj, mua më kujtohet fare mirë sesi anglezët, ose Britania e Madhe, nga mënyra sesi vepruan me Musolinin, humbën jo vetëm autoritetin e tyre moral në sytë e popujve, por edhe “prestigjin” e tyre, i cili bazohej në forcën materiale. Edhe në Shqipëri, si midis popullit, ashtu dhe në qarqet zyrtare, nuk mund të mos vihej re kjo rënie. Madje edhe banorët e Vlorës e të Durrësit, të cilët krenoheshin se kishin përballuar dy agresione italiane, na thoshin: “Siç duket, këta anglezët nuk vlejnë asnjë metelik...Ata u tërhoqën edhe përballë asaj ushtrie që ne e kemi hedhur dy herë në det”. Ndërsa anëtarët e qeverisë së Zogut, pas dështimit të Foreign Office-it, qeshnin me ironi: “Dhe ata, kanë guxim të na kritikojnë ne për shërbimet ndaj Italisë pastaj! Shihet qartë se kishte të drejtë në fillim”.
Krizën e Abisinisë, kur Italia e përplas me vendet perëndimore, mbreti Zog e shfrytëzoi si një gjendje oportune për të filluar represionin brenda vendit të tij, kryesisht ndaj atyre që konsideroheshin si armiq të regjimit. Sa njerëz të pafajshëm i pushkatoi, ashtu siç pushkatohen banditët në male, me akuzën për përgatitjen e kryengritjeve! Sa veta u dënuan me vdekje pa gjyq dhe hetime, sa të tjerë u përplasne nëpër biruca! Qindra shqiptarë të pafajshëm, të dyshuar për lidhje me britanikët, u arrestuan nga xhandarët e mbretit. Burgjet, postat e policisë, zyra shtetërore e gjysëm shtetërore, madje edhe shtëpi private, qenë mbushur plot e përplot me fatkëqinj që s’dinin përse ishin arrestuar.
Midis këtyre njerëzve të arrestuar kishte disa të njohur të mij, miq e shokë. Për shembull, flitej se në krye të komplotistëve që po përgatisnin një grusht shteti kundër mbretit, ishte vënë Qamil-beu nga Berati. Me atë njeri isha takuar shumë herë, si në Shqipëri, ashtu edhe në Stamboll. Një tjetër i arrestuar ishte Nuredin Vlora, i biri i sadrazemit Ferit Pashai nga Vlora dhe vëllai i mikut tim të ngushtë, Rizait. Dy të mësipërmit u dënuan me vdekje dhe u rrasën në një birucë të burgut të madh, që ishte fare afër me ambasadën tonë. Më bëri përshtypje të hidhur sidomos fakti që Rizai, i cili i kishte bërë rezistencë policisë dhe xhandarëve gjatë arrestimit të të vëllait, ishte lidhur e ishte plasur në të njëjtën birucë me dy të tjerët.
Por çdo e keqe e ka një të mirë. Rizai, duke u ndodhur në një qeli me të tjerët, arriti t’u shpëtojë atyre jetën. Në mesnatë, kur të gjitha korridoret ishin bosh dhe të qeta, Nuredin Vlora theu një shishe që ndodhej në një cep të birucës dhe preu damarët e duarve. Në këtë çast, Rizai dëgjoi krismën e thyejres së shishes dhe u hodh përpjetë, duke grushtuar me sa fuqi kishte derën e rëndë të qelisë. Ai ulëriti derisa erdhën rojet. Kjo zhurmë çoi në këmbë gjithë burgun e nga kjo situatë e krijuar, Rizai përfitoi dhe mundi të dalë deri në korridor. Nga dera gjysëm e hapur e birucës ai pa të vëllain të përgjakur. “Gjëja e parë që më vajti në mendje, tregonte më vonë Rizai, ishte atentati kundër jetës së Nuredinit. U futa me vrap në qeli dhe pasi mësova të vërtetën, iu drejtova policëve e xhandarëve, duke u kërkuar të sillnin mjekun”.
A u hutuan vërtetë rojet e xhandarët? Mundet, por besoj se ata dëshëronin ta linin të burgosurin në atë gjendje, në mënyrë që kundërshtari i mbretit të mbaronte nga hemorragjia. Mund të mos jetë edhe kështu. Unë për një gjë ama jam i sigurt: po të mos ishte ndërhyrja energjike e të vëllait, Nuredinit nuk do t’i jepej ndihma në kohën e duhur.
Kjo ngjarje, do të thoja, është e denjë për skenat më dramatike të romaneve të Dostojevskit. Reaksioni publik rreth kësaj ndodhieqe aq i fortë sa mbreti Zog u detyrua që t’i transformonte të gjitha dënimet e paekzekutuara me vdekje, në burgime me njëqind e një vjet.
Në atë kohë sapo isha kthyer në Tiranë, pas kurimeve në Vishi të Francës. Në ambasadën tonë vinin tufa njerëzish të ndryshëm – burra, gra, madje edhe fëmijë. Të gjithë kishin ndonjë të afërm të arrestuar. Dikush burrin, dikush xhaxhanë, një tjetër djalin apo babain. Të gjithë vinin me shpresë se unë do t’i ndihmoja. Kjo do të thoshte së Turqia kishte ende prestigj në sytë e bashkëqytetarëve dhe, sipas tyre, ajo kishte ende mundësi të ndërhynte në çeshtjet shqiptare. Unë e konsideroja këtë krejt të natyrshme. Katërqind-pesëqind vjet fat i përbashkët nuk mund të shlyhej aq lehtë në 15 apo 20 vjet ndarje. Rrënjët e një pjese të popullit, që e flisnin turqishten si gjuhën e tyre, ishin akoma në Turqi. Prindërit, farefisi, vëllezërit, apo motrat e të persekutuarve, jetonin në Turqi si qytetarë turq. Nëna dhe motra e miqve të mi nga Vlora jetonin në Stamboll, në vilën e tyre në Nishantashe. Shoqja e dashur e gruas time-Selma hanëm, me prejardhje po nga ajo familje, ishte rritur në Bujukada dhe erdhi këtu pasi kishte mbetur jetime.
Të gjithë ata, ashtu si dhe vetë mbreti Zog, kishin mësuar në shkollat tona. Ata i lidhte me Shqipërinë ose toka, që e kishin pronë të tyren, ose ndonjë pasuri tjetër. Tani, në këto orë të vështira, nga kush mund të kërkonin ndihmë, veçse nga unë?
Mund të them se që ditën e parë të fillimit të punës time në Tiranë, nuk e ndjeja veten si ambasador, por si guvernator. E si të mos e ndjeje veten në rolin e guvernatorit, kur disa persona që s’kishin qenë asnjëherë në Turqi, më dërgonin “deklarata” dhe “lutje” të shkruara me gërmat e alfabetit të vjetër të turqishtes? Disa prej tyre më kërkonin mua t’iu kthej tokat që ua kishin marrë në mënyrë abuzive, të tjerë më kërkonin të ndihmoja për emërimin e ndonjë nëpunësi në një zyrë shtetërore. Këto letra, nga një anë më bënin për të qeshur, por nga ana tjetër më shkaktonin dhimbje dhe lot.
Megjithatë situata që po përjetoja në këtë vend ishte aq tragjike, saqë nuk gjeja forca për ta përballuar lehtë. Unë ndjeja dhimbje, një dhimbje të fortë në zemër. Kjo tragjedi e këtij populli sikur më prekte edhe mua personalisht. Çfarë mund të bëja, çfarë masash mund të merrja? Asgjë! Dhe kjo pamundësi për të bërë diçka, më mundonte akoma më shumë. Kur isha me pushime në Vishi, i ngarkuari i përkohshëm me punë i ambasadës kishte marrë pjesë në “demarshin e marrjes nën mbrojtje” të disa qytetarëve të tillë me probleme, por iniciativa e tij nuk u miratua nga qeveria në Ankara. Me siguri edhe tentativat e ngjashme të përfaqësuesve të tjerë diplomatikë në Shqipëri, nuk u miratuan nga qeveritë e tyre. Këto veprime konsideroheshin si ndërhyrje në punët e brendshme të një shteti të pavarur. Megjithatë unë krijova përshtypjen se këto ndërhyrje patën një farë efekti tek qeveria shqiptare, sepse disa dënime me vdekje u kthyen më vonë në burgime të përjetshme. Besoj se këto ndryshime në dënimet e të burgosurve ndodhën si rezultat i presionit diplomatik që u bë nga qeveritë që kishin përfaqësuesit e tyre në Tiranë.
 




____________
\"Mos shikoni kishat as xhamijat se feja e shqiptarit eshte shqiptaria.\"