Ledi Shamku-Shkreli

Pikës’pari doja të spjegoja përse kam përdorur fjalën me burim latin secesion dhe jo të barasvlefshmen shqipe ndarje/dasi apo shkëputje/tërheqje. Etimoni i fundit në kuptim të secesionit përdoret rëndom për të përkufizuar “zmbrapsjen apo veçimin” sidomos për shkak mosmarrëveshjeje apo dhe rebelimi. Termi nuk vlen vetëm për punë të ushtrisë  sikundër Lufta Civile Amerikane, apo për rryma në art sikundër Wiener Sezession, por edhe në rastet kur një politikë sociale, kulturore apo gjuhësore vendos të rishikojë programin e saj duke synuar veçimin a shkëputjen nga korpusi ku ka bërë pjesë.
E bëra këtë parashtresë në funksion të pyetjes: Secesion Gjuhësor a mos do me thënë edhe Secesion Etnik? Kjo pyetje që gjithnjë më pak ngjan si provokim, po përndjek gjithnjë më shumë atë çka po ndodh (a më saktë atë çka nuk po ndodh) mes opinioneve institucionale gjuhësore në Kosovë dhe Shqipëri.
Kohët e fundit po bëhen të pranishëm zërat se gjuha e shtetit të ardhshëm kosovar nuk duhet të jetë e njëjtë me standardin zyrtar të Shqipërisë. Duken zëra ende të ndrojtur porse ndjehet që nën bunacën e detit-Kosovë ka shtjella dhe rryma të forta, hera-herë krejt të kundërta, me sa paraqet “fotografia” zyrtare e saj. Riformulimi i kërkesave të Kosovës për identitet, tashmë brenda hapësirës etnike shqiptare, ka nxjerrë në pah edhe dallimin gjuhësor real - pra real - që ekziston midis Republikës së Shqipërisë dhe Shtetit ende të tuteluar të Kosovës. Ky dallim, nëse nuk trajtohet me ndjenjë të madhe përgjegjësie nga ana e institucioneve që merren me planifikimin gjuhësor dhe nëse nuk i jepet një zgjidhje e shpejtë, logjike dhe gjithëpërfshirëse, rrezikon të krjojë një çarje të thellë të Pllakës Etnike Shqiptare. Do t’ish e patolerueshme për një komb të fliste dy gjuhë, ndërkohë që fare pranë Kosovës, saku dhe gjetiu, hasim kombe të ndryshme që flasin një gjuhë.
 
Po pse shfaqet pikërisht tani rreziku për “secesion gjuhësor” të Kosovës? Pa iu qasur problemit për nga shpati historik, pasi ky shpat përshkohet nga shtigje jashtëgjuhësore, le të marrim të përpjetën e një tjetër shpati, atij gjuhësor: Sa më shumë në Kosovë përvijohet pavarësia jo vetëm politike por edhe veçoritë individuale të saj në raport me pllakën etnike shqiptare, aq më tepër shtrohet ndër ta pyetja: “Në çfarë kodi gjuhësor do të flasim e do të shkruajmë tash që ka reshtur rreziku i asimilimit nga Serbia?”. Deri dje kësaj pyetje koha i nguci një përgjigje me bazë patriotike, atë të identifikimit me Shtetin Amë, gjithkund e në çdo detaj. Këtë vëren edhe Janet Byron kur shkruan se “vendimet e shqiptarëve të Jugosllavisë nuk nxiteshin dhe aq nga motive gjuhësore sakur nga ato shoqërore” - dhe me këto të fundit ajo nënkupton ndjenjën e fortë kombëtare në funksion të qëndresës antisllave. Afërmendsh në kushtet e pushtimit askush, a më mirë me thënë pak-kush, mund të shtyhej e të ngacmonte opinionin thuajse-monolit kosovar me pyetje të cilat nxirrnin në pah dallimin mes këtyre dy korpuseve shqipfolëse. Çlirimi i Kosovës solli me vete uljen e patosit dhe rritjen e frymës kritike ndaj qëndrimeve emotive; këto qëndrime, gjithë duke iu përmbajtur besojmës së njohur “një komb, një gjuhë, një qëndrim”, kishin përcaktuar në punë të gjuhës edhe do subjektivizma, të cilat nuk diktoheshin nga struktura dhe ecuria e stadeve gjuhësore dhe kulturore. Lidhur me sa më sipër Byron pohon: “Ndonëse një komb, shqiptarët u ndanë në dy shtete, kështu që dy bashkësitë folëse ndoqën rrugë të ndryshme në punë të planifikimit të gjuhës. Duke qenë kryesisht folës të gegnishtes, shqiptarët e Jugosllavisë natyrshëm po formulonin rregulla për gegnishten letrare dhe po zhvillonin më tej përmes përdorimit letrar në të gjitha rrafshet, veçori sintaksore e leksikore të variantit letrar gegë. Pas hartimit dhe përsosjes së  Ortografisë të vitit 1964, gegnishtja e Kosovës kishte mbërrirë majat e standardizimit të saj. Porse në vitin 1968 u vendos që ai standard të lihej, fillimisht në shkrim e mandej edhe në të folur, dhe të aplikohej norma që po përdorej në Shqipëri. Shtysa për këtë ndryshim erdhi vetëm nga bashkësia shqiptare e Jugosllavisë”.
Por gjuhët nuk janë kaq të thjeshta për t’u gatuar, pikërisht se nuk janë lëndë që mund të mbruhen sipas recetave të kryekuzhinierëve. Dihet fare mirë se edhe idioma më e prunjtë ka ligjësitë e veta jetike, të cilat shumë-shumë mund t’i orientosh, pa mundur kurrsoj t’i shpikësh ex novo e mbas dëshire. Ndaj, edhepse intelektualët e Kosovës e pranuan me vullnet kodin standard që sanksionoi Tirana zyrtare (por nuk ndanë gjithkund një mendje, çka duket te vërejtjet që Konsulta gjuhësore e Prishtinës me 1968, i bënte platformës së hartuar në Shqipëri), sot duhet parë deri ku ky kod i ri ushtroi trysni mbi përdorimin faktik të shqipes në Kosovë. Natyrisht kjo selitje in loco nuk mund të kryhet me sy e as me vesh; natyrisht, sikundër lypet ndërmarrë në Shqipëri procesi i katalogimit të usus-it, ky proces volit të shtrihet njëkohësisht edhe në Kosovë. Për hir të së vërtetës duket se gjuhëtarët e Kosovës janë të gatshëm ta ndërmarrin këtë proces; mjaft të kujtohet Deklarata e ASHAK-ut dhe orientimet e saj për shqipen standarde, apo dhe analizat e Rexhep Ismajlit në punimin e tij të lëvdueshëm “Gjuhë standarde dhe histori identitetesh”.
Ndonëse planifikuesit e gjuhës në Kosovë vendosën të mos i ndaheshin gjuhësisht trungut amë, vërehet se standardi i importuar nga Tirana zyrtare, edhe pas 35 vjetesh gjen përdorim vetëm ndër rrethe filologësh, apo tek e shumta ndër disa intelektuale të fushave të tjera. Ky pohim madje i referohet vetëm përdorimit të shkruar të kodit. Sa për përdorimin e folur të tij, mjaftohemi të citojmë çka shkruan Ismajli në punimin e lartpërmendur: “Ajo që flasim ne në Kosovë në shumë situata kur nuk përdoret dialekti, në shoqëri, në familje, po në situata formale, më shpesh gjysmëformale, nuk është e folmja lokale e akëcilit prej nesh, po thjesht një gegërishte relativisht e standardizuar, e selitur në shkallën që të mos perceptohet si dialekt dhe në të njëjtën kohë e ndryshme nga shqipja letrare (standarde), e cila përdoret kryesisht në situata të tipit High, relativisht formale.”
Ky përshkrim, e madje më tepër se përshkrim, ky sinqeritet shkencor, ngjan me situatën sociolinguistike të diglosisë që përshkruajnë Ferguson dhe Fishman kur analizojnë pos tjerash edhe “bashkësinë folëse kreole” në vendet e kolonizuara. Me pak fjalë: varieteti gjuhësor kreol është një përzierje pragmatiste ndërmjet idiomës informale vendase dhe Gjuhës Standarde të shtetit kolonizues. Ky varietet, që nuk zotërohet mirë nga popullata indigjene, përdoret kryesisht në situatat formale të komunikimit. Porse studiuesit e mësipërm bëjnë me dije që përftesa e kësaj gjuhe hibride (kreole) shfaqet si kod komunikues vetëm në kushtet e Kolonializmit Gjuhësor, pra kur kolonizuesit imponojnë një tjetër gjuhë zyrtare nga ajo vendase.
Dukurinë gjuhësore të mësiperme mendimi sociolinguist e ka ikonizuar si pidgin language – creole language. Me të njëjtën ikonë paraqitet edhe shemëelltyra e deritashme e marrëdhënieve ndermjet Shqipërisë dhe Kosovës në trajtesë të një gjuhe të përbashkët standarde. Kjo ngaqë bëhet fakt i kryer se Kosova, pavarësisht nga përkatësia dialektore e arealit të saj, duhet se s’bën t’i vijë pas a priori vendimeve gjuhësore të Tiranës, paçka se kjo nuk ia ka ka marrë ndonjëherë në konsideratë këtë përkatësi. Kësisoj, edhepse kushtet që shtrënguan Kosovën të braktiste vullnetarisht bazën e vërtetë dialektore të standardit të saj - sikundër u tha kryefillit - tashmë kanë rënë, Tirana nuk jep asnjë shenjë ndërgjegjësimi për marrjen parasysh të gjendjes reale; përkundrazi vijon të mëtojë që Kosova duhet t’i përmbahet vetiu vullnetit të 72-shit, sikur Kosova t’na qenkësh koloni gjuhësore e saj. Porse Shteti Amë dhe Kosova flasin të njëjtën gjuhë – shqipen.
A thua për kokëfortësi ideologjike apo për dritëshkurtësi u dashka shtrënguar shqipja të kolonizojë vetveten?! Ky do te ish paradoks dhe organizmi gjuhe, sikunder shoqeria nuk mund t’i pranoje paradokset per nje kohe te gjate.
Duket sikur institucionet janë zënë mat.
Kësi shtegu, pyetja e madhe, a më mirë pyetjet që duhet të shtrohen midis instituteve të gjuhësisë në dy vendet janë: A do ta pranojë Kosova standardin zyrtar pikërisht në formën e ngulët të vitit 1972? A duhet ngulmuar doemos te kjo formë, kur me sa duket tash pas tridhjetëekatër vjetësh nxënia e saj nuk ka dhënë rezulatin që dëshirohej, me gjithë shtysën e madhe patriotike? Apo mos Tirana zyrtare duhet ta çngurtësojë standardin, duke e hapur bazën e tij dialektore e duke ia rritur kësisoj shkallën e pranueshmërisë?
Këto pyetje kërkojnë një zgjidhje fort të përgjegjshme, pasi, për sa teknike në dukje, kjo zgjidhje do të ketë tash e mbrama një ndikim të ndjeshëm politik në krejt ardhmërinë e kombit shqiptar. Kosova nga sa duket e ka të vështirë ta pranojë standardin e vitit 1972 kështu sikundër është. Natyrisht, mund të shpresohet në një rritje të përvetësimit të gjuhës standarde tash e tutje që në Kosovë nuk ndalohen më shkollat zyrtare shqipe, porse kjo formë e ngurtësuar e këtij standardi mbetet sërish e tutjetëhushme për bashkësinë e madhe e të pavarur kosovare.
Ku duhen kërkuar arsyet e kësaj largësie? Përgjigja gjendet ne politikën gjuhësore që përcaktoi trajtat e shqipes standarde në vitin 1972. Kjo politikë as që e mori në sy Faktorin Gjuhësor Kosovë kur planifikoi drejtshkrimin e “Gjuhës së Sotme Shqipe”. Pa i hyrë këtu asfare çështjes “bazë toskë apo bazë gegë në shqipen standarde”, mjafton të thuhet se ne Konkluzat dhe Rezolutat gjuhësore që shoqëruan në Shqipëri procesin sanksionimit të Gjuhës së Sotme Shqipe - proces i cili filloi aty nga viti 1952 dhe përfundoi në vitin 1972 – nuk del gjëkund se planifikimi merr parasysh edhe përdoruesit e shqipes në Kosovë, pos atyre në Shqipëri. Kjo politikë gjuhësore duket se ka shpërfillur edhe atë çka ngulmoi të thonte Çabej: “Në formulim të çdo rregulle duhet të jetë e pranishme vetëdija që është puna për një drejtshkrim i cili do të caktohet jo për disa mija vetë, po për katër milion njerëz që e kanë shqipen gjuhë amtare”. Kuptohet vetiu se ky gjuhëtar i madh përfshinte sine qua non në këtë shifër edhe hapësirën kosovare.
Këtë shqetësim e keqardhje shpreh edhe Ismajli kur shkruan se: “Orientimi që çështja e gjuhës letrare kombëtare shqipe në atë kohë të shihej brenda shtetit aktual shqiptar dhe vetëm brenda tij binte në sy gjithandej. Në atë kohë për të cilën Kostallari konstatonte se ekziston një gjuhë e vetme letrare shqipe, kjo gjë mund të thuhej shumë-shumë për hapësirën brenda shtetit shqiptar, ndërsa po të përfshiheshin viset e tjera shqiptare, kjo nuk mund të thuhej. Konstatimi tjetër i Kostallarit (1967) se nga të gjitha botimet të shkruara në atë kohë, në variantin letrar gegë nuk binin më shumë se 5%, mund të dalë i përafërt nëse merret parasysh vetëm territori i Republikës së Shqipërisë. Fundja kjo gjë mund të vërehet dhe në studimet që kanë për qëllim pasqyrimin e gjendjes së elementeve të ndryshme gramatikore të përdorura asokohe në letërsinë artistike, ku nuk ngjet as edhe një herë të eksplorohet, apo vetëm të citohet, ndonjë botim nga Kosova” .
Kosova, pra asokohe mbajti vesh me vëmendje e shqetësim ecurinë e politikës gjuhësore në Shqipëri për punë të shqipes standarde dhe pa se në Shqipëri po mëtohej të vendosej toskërishtja në bazë të standardit që do të përkufizohej. Kjo e shkëpuste gjuhësisht vetiu Kosovën nga trungu amë, pasi Ortografija e ’64-ës në Kosovë qe hartuar duke u mbështetur natyrshëm mbi gegnishten, gjithë në përputhje me përkatësinë idiomatike të arealit shqipfolës atje. Konsulta gjuhësore e Prishtinës e vitit 1968 e theu me vullnet kodin e saj drejtshkrimor të ’64-ës, pikërisht për ta shmangur këtë shkizëm në pllakën etnike shqiptare. Dhe nuk do lënë pa përmendur fakti se vullneti i kësaj Konsulte i paraprin me 4 vjet në kohë edhe vetë vullnetit unifikues të Tiranës zyrtare, që u përmbush sikundër dihet në vitin 1972.
Pra nuk gabojmë kurrnjigrimë po të themi se kjo Konsultë qe sakaq edhe thirrje për planifikuesit e Shqipërisë, që të mos hartonin politika gjuhësore të cilat lidheshin vetëm me Shtetin Shqiptar, porse me krejt Kombin Shqiptar. Kosova, pra e ndërmori në vitin 1968 hapin e saj historik përafrues dhe ky hap duhet vlerësuar se është një hap vërtet tejet i mundimshëm, ngaqë areali shqipfolës kosovar i përket mirëfilli sistemit gjuhësor gegë. Me çlirimin e saj nga serbët, Kosova po kthen sytë nga problemet e saj të brendshme. E ndër më të rëndësishmet probleme është ai i standardit gjuhësor, pasi lidhet me edukimin dhe mbarëvajtjen social-kulturore të krejt popullatës kosovare. Duke vijuar të mbetet e ngërthyer brenda kodit gjuhësor të sanksionuar në 1972-shin e largët, Kosova ka nisur të ketë po ato probleme të pamjaftueshmërisë gjuhësore që ka edhe vetë Shqipëria, veçse ende më të forta për arsyet e sipërthëna të përkatësisë idiomatike. Së këndejmi marrin shkas edhe ato prirje te cilat kërkojnë që dy arealet të ndahen sho-shoqit në kodin e tyre gjuhësor zyrtar, apo thënë ndryshe, prirjet për një Secesion Gjuhësor. Kosova sikundër Shqipëria po ndjen pasojat gjuhësore të një sistemi entropik, i cili duke qenë i tillë, priret të çrregullohet, madje rrezikon të shembet krejt nëse nuk hapet (anullimi i standardit). Simptomat e këtij çrregullimi valaviten përditë para syve të kujt don t’i shohë. Ja njëra syresh: Para do javësh në paraditen e organizuar me qëllim promovimin e sprovës “Dantja i pashmangshëm” të Kadaresë, një grup adoleshentësh recituan sekush do pjesë nga “Komedia Hyjnore”. Recitimi qe dygjuhësh: në italishten e dantealigershme dhe në shqipen e Pashko Gjeçit. Sa trishtim e sa marre bashkë! Shqipfolësit rioshë “cicëronin” fjollë në italishten e para-shtatëqind-moteve, sakur “belbëzonin” me zor në shqipen gegë të para-tri-dekadave. Natyrisht nuk po u vihet faji njomzakëve. Ballë këtij fakti “hesapi” gjuhësor del vetiu. A kështu u trajtoka gjuha amtare dhe visaret e saj?!  
Porse le të kthehemi te çështja gjuhësore e Kosovës. Në këto kushte Tirana zyrtare duhet të marrë patjetër përgjegjësitë e saj – përgjegjësi jo vetëm me natyrë shkencore, por edhe politike – e për rrjedhojë historike. Ajo nuk e ka më luksin të presë e të presë e mandej… të presë; duhet të reagojë e madje me shpejtësi. Në qoftë se nuk do të rritet shkalla e pranueshmërisë së standardit aktual, rrezikohet të mbahet larg jo vetëm areali gegëfolës i Shqipërisë, sikundër ka ndodhur deri më tash, por edhe një areal shumë më i gjerë jashtë kufijve politikë të Shqipërisë – ai kosovar. Një qëndrim i ngulët e aspak rishikues nga pala jonë do të çonte ujë në mullirin që bluan drithë per secesionizmin gjuhësor në Kosovë. Fanatizmi i mbrojtjes së “kalasë” së shqipes standarde duke u ndryrë në skutë-llogoren e saj të brendshme dhe duke e shpërfillur ndërveprimin me zonat përreth, me gjasë do të shpjerë fill e në rënien e kësaj “kalaje”.
Koha kur këto çështjë vijnë e shtrohen për zgjidhje i gjen dy Institucionet në front të përbashkët, por asfare me strategji të njëjtë. Njëra Akademi sjell për zgjidhje çështjen e “ë”-së së gjith’kudondodhur, kurse tjetra ngulmon të kalojë projektligjin që mëton të mbrojë “pastërtinë” e shqipes përmes masave ndëshkimore.
Nëse standardi ynë (në fakt deri sot standard i përbashkët) nuk hapet natyrshëm edhe ndaj prurjeve që vijnë nga idioma kosovare, jemi vetëm një hap larg nga përmbysja e gjuhës së njësuar në Kosovë. Me fjalë të tjera një qëndrim i mëtejshëm fanatik i gjuhëtarëve shqiptare, dashur-pa-dashur i rreshton ata pro Secesionit Gjuhësor të Kosovës. Një e tillë ndarje që zë fill nga gjuha e nuk kursen as identitetin e përbashkët, atë etnik, është e trishtë dhe e palejueshme, e madje nesër e pafalshme. Nje grup njerezish, qofshin ata edhe nen qyrkun e autoritetit me te larte shkencor nuk do mund te ndajne me dysh nje komb.
E tash mbrama duke iu përgjigjur pyetjes nistore shtrëngohem të pohoj: pas arsyetimeve pseudoshkencore te tipit “hamë bar dhe parimet nuk i shkelim” apo dhe stërhollimeve të panevojshme gramatikore të gjithfarsojme, rri n’pusì Secesioni Gjuhësor si një parathënie ogurzezë e Secesionit Etnik.
 




____________
You feel you now have control, don't you?
You think you will walk away untested. I promise that my work will continue. That I have ensured.
You think it is over, but the games have just begun.

Download Forum









-----------------------------------------