A mund të fotografoj?”. “Çfarë do të shikosh. Shikoje”-më thotë me një zë lozonjar një mësuese e re. Më ka ngjasuar me një fëmijë, por këtu në krye të këtyre shkëmbinjve nuk ke se kë gënjen. Mësuesja e këtij vendi, nga ku duket Grabova, i ka dërguar të shtatë apo tetë nxënësit në liri...Në brendësi ka mbetur e vetme një vajzë e vogël...Aqsa nuk më bind se është në shkollë. Por e vogla ka radhën e pastrimit. Nuk flet. Pastron...
...
Çdo ngulmim i tillë, i vetmuar, duhet të ketë një histori. Dy vëllezër, që ikën dhe gjetën kullotë tejet për bagëtinë e tyre. Një, që gris errësirën t’i shpëtojë hasmit. Dy dashnorë të ngutur në arrati...Asgjë e tillë nuk na shkon ndërmend kur lemë Gramshin, për të udhëtuar dhe 2.5 orë të tjera. Askush nuk di asgjë, përveçse për të ikur në Grabovë, të duhet të mendosh mirë. Të zgjedhësh një makinë me dy diferencialë, një udhërrëfyes të kujdesshëm, dhe të kesh shumë kohë. Po t’i bashkosh të treja, do të mungojë objekti: nuk do gjesh njerëz për të folur. Grabovarët nguten të ikin në shtetin fqinj. Të jetojnë. Që atëherë në shekullin e XVIII, kur fshati u braktis për një ditë, duket se e mira e ka braktisur këtë vend. Për vllehët e Grabovës nuk ka paqe. Ndërsa, ata, nuk ankohen. E duan fatin e tyre. Edhe pse nuk janë më nomadët e dikurit.
“Nuk ikën dot”...Kjo fjali të shoqëron në segmentin më të madh të rrugës, që të përcjell nga Gramshi. Si për dreq, rruga e pashtruar, një e dikurshme që ndoshta të dërgonte harruar deri në Korçë, të braktis shpejt. Nuk ka asfalt, nuk ka makina dhe për kilometra të tërë nuk ka edhe njerëz. Në shpate vetmitare qëndrojnë barinj dhe tek-tuk ndonjë kafshar. Të gjithë të tregojnë papërcaktim në boshësi...Dëftejnë sesi duhet të ikësh andej, të marrësh pak më tutje, të kthehesh sërish, të kesh kujdes përpjetën. Asnjë tabelë...Fshatin e shikon nga sipër dhe sërish të duhet të ecësh. Si te Konti Drakula. Naimi, shofer i vjetër, ecën me hamendje. Në një fshat marrim ujë dhe udhëzimet e fundit. Quhet Grabova e Poshtme. Ka dhe një fshat dhe pastaj...Grabova. Dy shkëmbinj kozmogonikë, që kanë një emër të keq, janë shenjat e para të afrimit të vendit. Atje në një pllajë gjej vajzën e vogël dhe mësuesen gati minore, që e ka vendosur në punë. Me të voglën këmbej pak fjalë. Më duket e rritur me përgjigjet e shkurtra.” Du...a të mbaroj”, më thotë. Hajde e fshijmë bashkë-i them. Trembet pak. Më pozon. E vendos në fokus. Pastaj...e ndihmoj. Lëvizim bankat. Mësuesja nuk e çan shumë...për ankimin tim për fëmijën. Do muhabet. Ne, jo. Rruga është duke u punuar dhe neve na duhet të ikim. Kështu shfaqet nga sipër Grabova. Është vërtetë e bukur, por pa famën, që thonë banorët e saj. Rrugë të prishura. Pak tym. Feksin shëmtuar çatitë e llamarinta. Çatitë e gurta janë zëvendësuar në masë. E kam dëgjuar si një nga ngrehinat e rralla të vllehve. Dhe, çudia kur afrohesh në fshat është bash e madhe. Nuk qarkullojnë makina. Pak fëmijë luajnë. Një djalë shkëputet nga diku dhe vjen menjëherë. “Çfarë doni Ju?”. Asgjë –i themi. Për qejf. Po qejfi paguhet dhe djali do drejtimet tona. Nuk njohim askënd. I kërkojmë klubin e fshatit. Atëherë lirohet. Kjo është bash detyra e tij. “Tash do të vi”-na thotë dhe sakaq ikën. Pak minuta më vonë, ndërsa sorollatemi në sheshin e pakët të fshatit hasim me të parin, një bari. Flasim pak. Më tregon dhëntë. “Ja kështu. Me këto jetojmë”. Është mirë me shëndet. Bilal Hysa, 37 vjeç, një bullafiq i këndshëm është mësuesi i fshatit, që vjen sakaq, kur mëson se në fshat kanë ardhur të huaj. Të qesëndis në çdo moment dhe të mbush kokën me një optimizëm fals. Grabovarët e pakët, mblidhen prej djalit në një ngrehinë të fshatit. Mjedisi, brenda, shërben për të qëndruar, për të pirë ndonjë gjë, apo për të bërë ndonjë dorë bilardo. Nuk bzajnë. Flasin me radhë. Gjergji më duket i shtruar në gjërat që thotë. Sapo ka ardhur. Hysa, i vetmi mysliman, është edhe njeriu i shtetit, si mësuesi i fshatit. Të tregon histori dhe ka justifikim për të gjitha. Ka një gjë për të cilën duhet të krenohet. Shkolla në Lenie, ku mësojnë dhe grabovarët, është hapur më 12 tetor të vitit 1917 dhe më 1923 është hapur shkolla shqipe. Këto i di me saktësi. U lë pak radhë vendasve, që dora-dorës flasin. Lirohen. Dikur kanë qenë 12.000 banorë, sot janë vetëm 55 familje dhe 350 banorë. Pak nga pak janë gjallëruar më tej dhe të tjerët, që mbërrijnë një e nga një. Të ardhurit kanë shtuar, dikush pak raki dhe dikush ndonjë patate. “Greqia është vendi, ku shkojmë, por pa dokumente. Ata na kthejnë, ne ikim sërish. Po ç’mund të bësh vallë më këtu?-më thotë Misto, 40 vjeçar. Një tjetër ka dy mushka, me të cilat blihet dërrasa dhe ai i shet. Të gjithë merren me blegtorinë, rudimentin më të hershëm të zotësisë së tyre natyrale. Gjergji dhe Misto, 40 vjeçarë tregojnë sesi jetojnë. Por jeta e tyre është si dy pika uji me të gjithë atë të fshatit. Shesin rreth 3 metra kub dru dhe marrin 300.000-400.000 lek (të vjetra). Dhe plus me shpenzimet u mbet shumë pak. Ndaj një segment kohor i duhet t’i drejtohen Greqisë. Nga pak janë bërë shumë të rinj. Janë të urtë dhe duket se nderojnë më shumë të vjetrit. Grekët e dallojnë mirë dorën e grabovarit. Shumë syresh po marrin letrat, sepse “grekët e dinë mirë se ç’bëjnë”- më thotë një djalë. Pse nuk angazhoheni edhe për dokumentet rumune, i pyes. Ata janë në Evropë...Përgjigjja është e thjeshtë. Rumunët janë larg që këtej. Janë të varfër. Porse, grekët kanë filluar ti miklojnë në pensione. Janë afër. Barku shpesh flet në vend të kokës. Kurse, koka vetë nuk bën pa barkun. Fshatarët arsyetojnë më thjeshtë: materia është për ta, ajo që u lehtëson jetën. Më 25 tetor të vitit 1914 këtu ka pasur një central me ujë, pajisjet e të cilit erdhën nga Rumania dhe që atëherë në këtë vend, nuk ka pasur më ndonjë gjë të veçantë. Të katër lagjet e fshatit, ku jetojnë Paçellarët, Sotirllarët, Buzollarët, Bardhoshët, Nikoshollat duket se kanë bërë të njëjtën jetë... Bilal Hysi më qesh. Ka dy fëmijë dhe tashmë nuk është më patetik. I ka rënë në qafë bajagi pyllit, sipas fjalëve të tij, dhe ka bërë një shtëpi të mirë. “Është një shkollë nëntë vjeçare-25 nxënës kurse 48 nxënës janë gjithsej. Mësimi në kopsht është me 20 fëmijë”, më sqaron . Kurse... Karta e shtetit grek është e vetmja gjë, e cila bën në këto vende...

Me Gjergjin
Shkëputemi pak me Gjergjin, që të më tregojë fshatin. Ndërkohë burrat ia kanë kërcitur një muhabeti për qejf. Politikë dhe këndellje. Deri në Voskopojë është 5 orë, më rrëfen Gjergji. Ka qenë një rrugë dikur me kalldrëm dhe kur Voskopoja u thërrmua, shumë njerëz zbritën deri këtu. “Mund të shkohet për gjysmë ore po të kishte rrugë”, më ka thënë dikush më kompetent. Banorët merren me delet, që dikur kanë qenë shumë e shumë dhe me pyllin, që tashmë ua shkatërrojnë. Gjergji Sotiri dhe Misto Nishku punojnë në blegtori dhe zdrukthtari. Të tjerë, po ashtu. Në këtë vend bëhen voza, kade, tymte dhe gjëra të mrekullueshme në artizanat dhe në tezgjah. Kështu kanë mbijetuar. Asnjëherë ankuar. Mbijetuar. Vetëm se në lartësinë 1300 metra mbi nivelin e detit, Zoti i ka paqtuar me shëndetin. Janë të paqëm dhe të shëndoshë. Klima mesdhetare malore është privilegj i tyre në kushtet më optimale. Filloj që të mos dëgjoj shumë mirë dhe kjo ndoshta nga presioni i ajrit. Parametrat e tjerë më duken optimalë. Temperaturat shkojnë nga 4 deri në 12 gradë C për të marrë si mesatare 17.4 gradë për muajin më të ngrohtë dhe -2.2 gradë për muajin më të ftohtë. Rrezatimi diellor me rreth 2000 orë në vit dhe me diell normal, së bashku me presionin atmosferik përbëjnë vlera të tjera të kësaj zone, kam lexuar në një reportazh të dikurshëm për zonën, që shton dhe për një atraksion arkeologjik. Më duken të gjitha hipotetike, derisa është i paarritshëm nga njerëzit. Gjergji, pa shumë gojë, flet dhe për burimet e tjera të zonës, të cilat janë një pasuri më vete dhe i shërbejnë si kurë të gjitha llojeve të sëmundjeve të mushkërive.
Ka vetëm dy stina pranverë dhe dimër në Grabovë, por te mjafta për tu mrekulluar. Pllajat dhe sheshet e bukura sipër Grabovës mbulohen nga bora në nëntor dhe zbulohen në prill. Në ditët tona nuk janë aspak të tilla. Klima ka ndryshuar ndërsa 2000 ha sipërfaqe e pjerrët dhe e sheshtë, që mund t’i shërbejë skive, nuk funksionojnë. Pyjeve po u vihet sëpata. E zbres pak entuziazmin e Gjergjit, sepse rruga që do të rregullohet pak nga pak, nuk besoj se mund të ndryshojë ndonjë gjë të madhe në këtë vend. Bie dakord. “Po mos të kishim natyrën, do kishim vdekur fare”, më thotë Gjergji. Kemi mbërritur në një urë, që ai ma përshkruan me shumë patos. Një kambanë e varur në harkun e qemerit të saj, lëkundej, nga era e madhe dhe paralajmëronte udhëtarët për rrezikun. Ajo është mbi përroin e Sharrës rreth 20 metra e gjatë dhe 5-6 metra e lartë, ndërtuar pastër me gurë të skalitur. Ulemi dhe më tregon se fare afër është një e moshuar me të cilën mund të flasim. 80 vjeçaren, të cilën e gjejmë duke punuar, ka dy unaza në të dy duart dhe të dyja bash në gishtin e mesit. Plaka ndihmon të rinjtë, ndërsa ka një shtëpi, që më duket e kujdesshme. Nuk ankohet. Është e kënaqur me jetën. Ka siklet të më pozojë. E grish, duke i treguar një kënd të shtëpisë. Tek kulmi. Përballë dërrasave të stivosura. Pranon.

Kur ishte Grabovë
Sipas gojëdhënave, në kulmin e saj në shekullin e XVIII, Grabova kishte rreth 2000 familje dhe një e katërta e ka braktisur zonën menjëherë. Në vitet e diktaturës, banorët, nuk mund të bënin më jetën e tyre. Ishin futur në kooperativë dhe kishin mundësi që tashmë vetëm të ushqeheshin. Por, grabovarët ishin mësuar me të pamundshmen. Nuk e braktisën fenë dhe ritualet e ndryshme të cilat vazhduan fshehurazi së bashku me vënien e emrave ortodoksë dhe martesave brenda etnisë. Kurse shtegtimi i tyre, pas ‘90 u bë nga mungesa e infrastrukturës, e të ardhurave dhe sidomos e mos-frymëmarrjes ekonomike për zonën e Grabovës. Shumë prej familjeve të vjetra vazhdojnë të ruajnë Grabovën për një të ardhme. Edhe e moshuara ime mendon kështu. Grabovarët mbahen mend për mjeshtëritë e tyre në punimet me dru, bulmetin dhe ndërtimin. Këto që kam dëgjuar i përgjigjen realitetit. Mbi të gjitha besojnë. “Ah po të vijë rruga”, më thotë gruaja e vjetër. Nga 500 familje që kanë qenë nga 1915, një pjesë mbeti në Bitolja (Manastir). “Ishin 20.000 kokë dhen..Dhe...”. Pastaj qesh. Kemi qëndruar pak më pas edhe me të renë e plakës, e cila na begenis. Janë shumë të edukuar. I kërkoj pak bukë, ndërsa ajo më afron dhe djathin e mrekullueshëm. Më tregon si jeton. Vetëm se kaq shumë sa përpiqen djemtë, nuk është çudi edhe të ikin shpejt...Më bën me shenjë për Greqinë.

Në kishë
Më 1938 plaka mban mënd një mësues nga Kavaja me emrin Prokopi. Ishte ai që bëri shkollën e vllehve. Gjergji nuk e di. As nuk e ka dëgjuar...Plaka është krenare për Grabovën e kohës së saj dhe duket se edhe Gjergji, nga pak e thith këtë. Por fiton terren, pak minuta më vonë, kur ndahemi me plakën dhe më drejton në kishë. Ka të drejtë.
Një kishë e mrekullueshme me një eksonarteks dhe me një nef të madh, ku qëndron një ikonostas i mrekullueshëm do më marrë kohë pafund. Piktorët e familjes Çetiri, Gjergj Nikolla, Johani, Gjergji dhe Nikolla janë pinjollët e familjes së piktorëve të njohur, që kanë gdhendur dhe pikturuar këtu. Dhe dora e tyre ka lënë mrekulli në shumë kisha të Shqipërisë. Ollga Bardhi më ka thënë se festojnë Shën Mërinë më 15 gusht këtu dhe se krenaria e grabovarëve është bash kjo, kisha e Shën Kollit me afresket dhe ikonostasin prej druri të gdhendur, që vazhdon tejet me këmbanaren që zë një pjesë të madhe të kishës. Kësaj i shtohet kisha e Shën e Premtes ose e Shën Pareshqevisë. “Banorët sipas fiseve festojnë edhe Shën Dhimitrin, Shën Mitrin, Shën Mikelin”, më thotë Gjergji. Ndoshta, kjo qytetari e tyre ka mjaftuar që të mos u shpëtojë syrit të fqinjëve, që etjen e tyre për jetë më të mirë ta kthejnë ndryshe.
Vajza e vogël tashmë i duhet ti jetë drejtuar shtëpisë, duke tërhequr atë çantën e stërmadhe. Duhet të jetë lodhur.

Pak histori për vllehët
Me Gjergjin kthehemi pas pak....Grekët vigjilojnë. Me tregon sesi po i marrin nga pak dokumentet dhe se këtu nuk ka më shpresë. Dhe punëtorë të mrekullueshëm si grabovarët nuk ka. E punojnë drurin dhe gurin si ata. Nga Rumania kanë ardhur radhë. Për më tepër, rumunët janë indiferentë ndaj etnisë, që gjen aq gjëra të përbashkëta me ta.
Dy arkeologë anglezë përgatitën “Vllahët e Pindit”. Në fund të shekullit të XIX donin qëllim të zbulonin mbishkrime të vjetra greke. Në Selanik pajtuan një kafshar për mbartjen e plaçkave të tyre dhe për ta patur si udhërrëfyes. Rrugës e pyetën kafsharin: “Grek?” “Jo,” u përgjigj ai. “Shqiptar?” “Jo,” kundështoi ai. “Maqedonas?” “Jo.” “Po çfarë jeni?” “Jam vëllah,” i sqaroi ai. Ky etnitet krejt i panjohur ngjalli kureshtjen e anglezëve. Pasi u bindën se kërkimi i mbishkrimeve të lashta në atë zonë ishte i kotë, filluan të hulumtonin për vllehtë e Pindit. Qëndruan me muaj në Samarinë, në atë kohë qendra shpirtërore e vllahëve dhe pastaj dy vjet me radhë u endën nëpër Shqipëri, Maqedoni dhe Greqi. Në Angli botuan një libër mjaft voluminoz, gati 600 faqe, për historinë e vllahëve, për ritet e lindjes, fejesës, martesës, vdekjes, zakonet, gjuhën, folklorin, veshjet. Sipas dëshmive historike, popullsia e ka origjinën prej Vllahisë, pjesa më veriore e Rumanisë, ndaj mbeti emri vëllah, vllehë.
Për herë të parë përmenden në histori në shekullin XI. Midis trekëndëshit të Pindit, ku përfshihen toka të Greqisë, Shqipërisë dhe Maqedonisë, jetonin rreth një milion vllahë, kryesisht nomadë. Në fund të shekullit. XIX, vllahët bënë përpjekje të krijonin një shtet të pavarur, mirëpo kërkesa e tyre nuk u përkrah nga Fuqitë e Mëdha, të cilavet Ballkani u dukej mjaft i fragmentarizuar edhe pa këtë mikro-shtet. Greqia, Serbia dhe Turqia ishin tërësisht kundër. Në Shqipëri njihen dy degëzime të vllahëve të ngulitur: frashëriotë dhe grabovarë. Vllahët e hershëm u vendosën kryesisht në luginat e lumenjve Devoll, Seman dhe Vjosë, si edhe në qytetet Korçë, Elbasan, Berat, Durrës, Fier, Pogradec, Kavajë.

Përpjekjet e tyre
Përpjekjet e Vllehëve ose arumunëve kanë bërë që të investohet fillimisht në një baxho duke ripërtërirë prodhimet karakteristike si ai i djathit të Vizës( kaçkavall) që përbën një ndër shijet e preferuara në të gjithë vendin. E kam provuar te plaka. Burrat, që tashmë i gjej të mbërthyer në argumentet boshe politike, nuk ma pohojnë. Asgjë. Por mbeten shumë mikpritës dhe dashamirë. Të edukuar. Tepër me sqimë. Kjo nuk mjafton për turizmin. Vetë, klubi që është në qendër, është zhgënjyes ndërsa i tillë dhe hoteli ku nuk mund të bujë askush. Kam lexuar për të sëmurët me reumatizëm, sëmundjet e tjera të mushkërive, që dikur i pastronte ajri dhe uji mineral natyror i Grabovës, por nuk u them dot se pa një rrugë kjo është hiç. Në fakt, e dinë më mirë se unë. Pronari i një hoteli që është në fshat, është njeriu i parë që ka investuar me sa duket për rrugën. Të tjerët? Si dallëndyshet!!! Tani për tani, vetëm një fuoristradë e fortë mund të përshkojë rrugën për atje. Në rast halli të duhen orë që të zbresësh në Kadovjat dhe pastaj të shkosh në Gramsh...Këtu nuk ka përgjigje. Gjergji na shikon në sy. Burrat heshtin pak. Mbase mendojnë të ardhmen. Ne , thjesht ikjen.
...
Vllahët e Greqisë u mohohet e drejta të njihen si etnitet arumun. Në greqishten popullore epiteti “vllakë” ka kuptim pexhorativ si diçka e vrazhdë. Nuk e besoj, sepse ata më kanë thënë vetë që grekët i vlerësojnë duart dhe mendjet e tyre. Ndërsa barku i tyre e pranon aferën e fqinjëve në këmbim të një dokumenti dhe pensioni. Kjo është historia e tyre. Pa bujë. Kur zbres rrugës, mundohem të gjej vogëlushen.
Ka ikur e ngarkuar. A thua ka dalë dikush që ta presë rrugës? A thua po mëson vallë? Po kush mund të vijë këtu vallë. Mbase i realizohen ëndrrat. Mbase ikën që këndej. Drejt jetës. Të panjohurës.
Materiali gjeografik i konsultuar me Gjeografinë Fizike të Shqipërisë; ai historik me “Historinë e Vllehëve” të Naum Priftit; si edhe reportazhit “Grabova, një mrekulli natyrore e pashfrytëzuar” e Bardha Nergjonit
 




____________
\"Mos shikoni kishat as xhamijat se feja e shqiptarit eshte shqiptaria.\"