Çka dmth me kuptue nji fjalë?

Lxicon: shqiptimi ne anglisht 'lek-si-"kän
Fjala leksikë (leksikon) vjen prej Grekishtes së vjetër. Lexis=fjalë, ligjeratë.
Fjala greke leksis u pat transformue nga latinët ne legein = me thane (me thanë diçka, me folë, me shprehë)
Ne perdorimin e sotem fjala lekssike nenkupton drejtpertrejte nji fjalor qe permban fjalet dhe definitizimin e nji gjuhe.
Ne gjuhe, fjala Leksike, nenkupton totalitetin e morfemeve te nji gjuhe, por edhe te nji personi, nji grupi te caktuem, si p.sh. linguistet, edhe nji krahine, si p.sh. Mallakastra.

Tingulli. Ne menyre qe me kuptue nji fjalë, ndigjuesi duhet me identifikue tingujt e fjales.
P.sh. fjala mirë nuk tingellon m i r ë por m i i r.
Funksioni i ë (e-pazane) tregon se rrokja para ketijë tingulli duhet zgjate. Ose
nuk duhet shqiptue; p.sh. fjala a r b ë r i, duhet shqiptue a r b' r i (a r b' n i).

    * Kuptimi Literal. Shprehja pulë e lagët ( nenkupton nji shpend shtepiak)
    * Kuptimi Pragmatik. Shprehja pulë e lagët mund te nenkuptojë edhe nji njeri qe asht i dobët.
    * Trajtat e Fjales. Nuk mjafton me ditë nji fjalë. Personi kompetent ne nji gjuhe duhet me ditë edhe rregullat qe percaktojne trajtat e ndryshme te nji fjale,
      si p.sh. shumesi, lakimi, koha, etj.
    * Kategoria. Klasifikimi i fjales si folje, emen, mbiemen, ndajfolje, dhe perdorimi korrekt i fjales ne nji fjali.
    * Etimologjia. Studjuesit e gjuhes jane te interesuem me dite historine e zhvillimit te fjaleve.

Kategorite Leksikore

Leksika shqiptare asht e bazueme ne te folmen Toske.

Simbas standardit te sotem (Tosknishtes), trajtat leksike korrekte jane vetem ato Toske. Ne rastet kur fjalet nuk egzistojne ne tosknisht, ato mund te merren nga gegnishtja, por duhen "perkthye" ne menyre qe t'i pershtaten perdorimit ne tosknisht. (Kadare asht shkrimtari qe ka "perkthye" ma shume fjale nga gegnishtja ne tosknisht.)
Foljet

Paskajorja (infinitivi) nuk perdoret ne shqip sepse Tosknishtja nuk ka paskajore. Ne vend te paskajores/infinitives, gjuha standard rekomendon perdorimin e vetes se pare njejes. P.sh. menyra korrekte e perdorimit te paskajores "me qene" asht "jam".
Emnat

Emnat shqip perdoren te gjithe vetem ne trajten e te folmes Toske. P.sh. nuk mund te thohet Arbënia, ashtu sic pat thanë Skenderbeu e Lek Dukagjini, por duhet me thane Arbëria, ashtu sic thone tosket. Nuk mund te thohet Malcia, sic thone vete malcoret, por duhet me thane Malësia. Nuk mund te thohet borë por duhet me thane deborë ashtu sic thone tosket.

Ne kete rast gjuha standard pranon me krijue fjale te parregullta vetem e vetem me mbajte jashte standardit gegnishten. P.sh. egzistojne lule te quajtuna Luleborë, ose egziston Borëbardha, dhe do te ishte qesharake me thane luledëborë ose dëborëbardha. Si rezultat do te ishte e logjikeshme qe fjala borë te perdorej ne vend te fjales deborë. Por sic dihet fjala borë asht gegnisht, prandaj nuk lejohet perdorimi i saje ne shkollat, institucionet shtetnore, dhe mediat shqiptare. E njajta gja ndodhe edhe fjalen ranë. Simbas standardit duhet me thane ranë/rërishte dhe jo ranë/ranishte.
Mbiemnat

Standardi applikon ne menyre rigoroze perspektiven Toske ne perdorimin e mbiemnave.
Simbas standardit,
asht "gabim" me thanë i qeshun. Asht "korrekt" me thane i qeshur.
asht "gabim" me thanë e civilizueme. Asht "korrekt" me thane e civilizuar .
Ndajfoljet

Shkrimtaret Gege para Luftes II paten konceptue nji ide te mire ne lidhje me perdorimin e fjaleve i lartë dhe i naltë.
Ata e perdornin fjalen i lartë per lartesi shpirtnore/artistike dhe fjalen i naltë per naltesi fizike. Ne shqipen e sotme kjo asht e papranueshme.
Lejohet vetem perdorimi i ndajfoljes lart si per naltesi fizike si per lartesi shpirtnore/artistike.

Peremnat

Kategoria leksikore ma e pranueshme nga dy Versionet Letrare, gege dhe tosk, asht ajo e peremnave.

Nyjet shquese

i, e
Lidhezat

edhe, dhe
Parashtesat dhe Mbrapashtesat

ç-rregullim | rregull-ues


 Nik Leshai
 




____________
You feel you now have control, don't you?
You think you will walk away untested. I promise that my work will continue. That I have ensured.
You think it is over, but the games have just begun.

Download Forum









-----------------------------------------