Kur më ra në dorë vëllimi  me “Odet e Lindjes”, siç quhen shpesh “masnavite”, e poetit klasik persian Xhelaledin Rumiut, përzgjedhur dhe prurë shqip prej poetit dhe studiuesit Dhori Qiriazi, u mbylla në shtëpi, stakova televizorin dhe radion, lashë mënjanë gazetat dhe revistat dhe u zhyta në botën magjike që përshkruhet në vargjet e mjeshtrit të madh. E lexova dhe e rilexova vëllimin e shkruar tetë shekuj më parë në zemër të Azisë dhe me shpirt falënderova autorin dhe shqipëruesin që të paktën ato ditë më shpëtuan nga ai lumë i rrëmbyer dhe i turbullt emisionesh dhe artikujsh që derdhet mbi kokat tona orë e çast nga ajo gjuhë e vrazhdë dhe e ashpër, nga moria e kronikave të zeza, nga “heronjtë” e gjakmarrjeve, vrasjeve, përdhunimeve, grabitjeve e vjedhjeve, nga lajmet e pafundme për luftëra, puçe, grushte shtetesh, që janë bërë ushqim i parë dhe i përditshëm për mendjet dhe shpirtrat tona të trazuara.
Duke lexuar “Odet e Lindjes” të Rumiut në gjuhën e pastër shqipe të Dhori Qiriazit, u zhyta në atë oqean të pafund mendimesh, gjykimesh, ndjenjash dhe ëndrrash dhe kuptova pse ato janë bërë pjesë e repertorit të skenave dhe studiove televizive dhe kinematografike, pse aktorët më në zë i recitojnë ato në mjediset elitare, pse kompozitorët thurin këngë me motivet e tyre dhe këngëtarët e shquar i këndojnë, i regjistrojnë dhe i përhapin në të gjithë botën.

Universi letrar i Rumiut

2007-a, me rastin e 800-vjetorit të lindjes së poetit persian, u shpall nga UNESCO “Viti Ndërkombëtar i Rumiut”. Pas 74 vjet pune dhe krijimtarie, duke lënë një trashëgimi që përfshin qindra poezi, këngë, mësime filozofike dhe morale, anekdota, përralla, porosi e këshilla, Rumiu mbylli sytë  më 17 dhjetor të vitit 1273. Në prag të ndarjes nga kjo botë ai shkroi poezinë – testament “Kur të vdes një ditë”, ku porosiste të afërmit të mos e qanin e të mos e vajtonin. “Bëni mbi varr pak festë, - shkruante ai, - të trembni frikën”. Dhe pasuesit ia plotësuan amanetin. Në varrimin e mendimtarit të madh morën pjesë një mori njerëzish nga të gjitha besimet dhe sektet fetare dhe atë mbrëmje të largët e kthyen në një festival këngësh dhe recitimesh. Që nga 1273-shi, 17 dhjetori kremtohet si “nata e bashkimit”, ku mijëra adhurues këndojnë e recitojnë vargjet e mjeshtrit të madh si në gjallje të tij.

Shumë breza kanë ardhur dhe kanë ikur nga kjo tokë gjatë tetë shekujve që nuk është ndër të gjallët “Kurani i Persisë”, siç e kanë quajtur Rumiun. Por në këtë hark kohor vepra e tij është përkthyer në të gjitha gjuhët e botës e lexohet nga miliona njerëz, duke u bërë edhe ata “Bibla e njerëzimit”. Sekreti i madhështisë dhe pavdekësisë së tij qëndron në vetë botën e brendshme të poetit, në thellësinë e mendimeve dhe të ndjenjave, në dashurinë dhe humanizmin që ushqente ai për njeriun dhe jetën, Te “Divani i Shemsi Tabrizit” ai shkruan:
Unë s’jam i krishterë, as jahudi, as gabr, por mysliman,
unë nuk jam Lindje, nuk jam as Perëndim, as tokë, as det…
unë s’jam Indi, as Kinë; bullgar nuk jam dhe jo sasqin,
s’jam nga mbretëri e Irakut, as nga viset e Khorasanit.
Vendi im është i paemër dhe gjurma ime rri e fshehur…
Pra, ai është Njeriu i Botës sonë të madhe dhe krijimtaria e tij, për nga përmbajtja dhe synimet, i përket dhe i shërben gjithë njerëzimit. Në çdo varg të tij ai na shfaqet si dukuri e re dhe e veçantë, si luftëtar i paqes dhe i qetësisë midis njerëzve, si faktor i bashkimit të tyre, si reformator i botëkuptimit të njerëzve dhe mendësisë njerëzore. Me veprën e tij, duke u mbështetur mbi klasikët greko – romakë, ai u ngrit mbi ndarjet dhe luftërat fetare, mbi përçarjet ideologjike dhe doktrinare, u shpreh kundër mureve dhe barrierave kulturore. Rumiu ishte për përafrimin e njerëzve, të kulturave, kundër ndarjes së botës, në Lindje e Perëndim, në vende të pasura e të varfra.

Mendja dhe krijimtaria e tij origjinale dhe reformatore, me shumë gjenialitet, paralajmëroi zhvillimet e sotme integruese. Pikërisht këtu qëndron pavdekësia e veprave të Rumiut, aktualiteti që ruajnë ndër shekuj. Ato i shërbejnë gjithë njerëzimit, prandaj mbeten aq të thjeshta, të kuptueshme dhe të admirueshme në kohë dhe në hapësirë për brezat e shkuar, të tashëm dhe atyre që do të vijnë.

Dy fjalë për shqipëruesin

Duke sjellë në shqip Rumiun, poeti dhe studiuesi Dhori Qiriazi ka bërë një punë të dobishme dhe të lavdërueshme në shërbim të lexuesve që flasin dhe do të flasin shqip, ka pasuruar thesarin e kulturës sonë me një perlë lindore, ka hapur një dritare për ata që duan të shikojnë dhe të mësojnë. Faleminderit!

Për shqipëruesit te ne nuk parashkruhet e flitet. Ndoshta sepse sot kush di dy-tri fjalë të huaja, nuk ia përton t’i hyjë përkthimit të autorëve, edhe të mëdhenj, edhe nobelistë. Por Dhori Qiriazi i përket shkollës së vjetër të shqipërimit, që u shqua për traditat dhe arritjet e saj. Besnik i traditës patriotike dhe kulturore të trungut familjar të Qirjazëve, ai i ka hyrë shqipërimit që në bankat e shkollës. Përveç përkthimeve, të botuara në periodikun e kohës, ai ka prurë në gjuhën tonë edhe lirika të Sergej Eseninit, Shandor Petëfit, Aleksandër Pushkinit, Xhorxh Bajronit, Robert Bërnsit, Mihail Emineskut, Nekrasovit dhe Tolstoit. Ai i ka bërë të flasin shqip edhe shumë nga kolosët e antikitetit grek. Dhe ja tani, këtij thesari me perla ai po i shton edhe një vëllim të klasikut pers, Xhelaledin Rumiut. Ky është kurorëzim i denjë i punës shumëvjeçare të Dhorit, plotësim i kuadrit të veprimtarisë shqipëruese të tij, por edhe plotësimi i vonuar  i një boshllëku në listën e veprave të kolosëve botërorë të prurë në gjuhën shqipe.

Përkthimi i mirë është një punë e vështirë, madje më e vështirë se vetë krijimi i një vepre letrare. Ai kërkon njohjen e thellë të gjuhëve të huaja, aftësi dhe talent letrar e poetik si dhe një punë të madhe studimore. Që të përkthesh një autor të huaj, duhet patjetër të njohësh mirë veprën e tij, ngjarjet dhe zhvillimet që ai trajton, stilin dhe metodat që përdor, të njohësh vendin dhe kohën kur ajo ka lindur, rrymat politike dhe filozofike të asaj periudhe etj. etj. Dhori Qiriazi në punën e tij shqipëruese dhe sidomos në shqipërimin e “Odeve të Lindjes” të Rumiut, i ka pasur parasysh të gjitha këto. Ai është një shkrimtar dhe poet i talentuar, gjë që duket në vargëzimin shqip të masnavive. Praktikisht, ai ka bërë të flasë shqip Rumiun, madje të përdorë një shqipe të pastër e jo të bastarduar, sepse përkthyesi është një gjuhëtar i mirëfilltë.

Vëllimi i shqipëruar është i pajisur me një parathënie të Reza Karanit, drejtor i Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi”, me një studim të shqipëruesit mbi jetën, krijimtarinë dhe periudhat kur u shkruan veprat e Rumiut dhe mbyllet me një studim të kritikut letrar A.J.Arbary. Të gjitha këto, si dhe referencat dhe shpjegimet e shumta që shoqërojnë gati çdo poezi të Rumiut, e ndihmojnë lexuesin të hyjë në botën përrallore që na ofron pena e poetit të lashtë iranian, në filozofinë e tij thellësisht njerëzore dhe paqësore, të ushqehet me idetë dhe mësimet e tij për tolerancë, miqësi dhe vëllazërim, për një botë dhe shoqëri ku njeriu ta ndiejë veten të lumtur, të qetë dhe të barabartë me të tjerët, për një botë pa armiqësi dhe pa luftëra. Këto janë edhe mesazhet që i përcjell lexuesit me punën e tij të bukur shqipëruese Dhori Qiriazi, duke i shtuar bibliotekave tona një perlë nga letërsia e lashtë dhe origjinale persiane.
 




____________

Lot Dielli