Për ish-Ministrin Leskaj, që një ditë, do të ulej jashtë çdo parashikimi në postin e ministrit të Turizmit Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, fati është treguar shumë dorëlëshuar. Ndryshe nga shumë ministra, të cilët harrohen që në ditën e parë të largimit, për të do të flitet më vonë e vonë dhe vonë...Për bëmat e tij, kuptohet. Falë tij, kaosi i strukturave të ndryshme të monumenteve dhe ngritja e hallkave, që nuk bashkëveprojnë me njëra-tjetrën, ka bërë që në vend të jetë një rrëmujë e gjallë për sa i përket trashëgimisë së vyer të kulturës sonë...Me pak fjalë, atë që arkeologu britanik, Richard Hodgson e quan “shit metaphore”. Dhe, e ka një justifikim: Deri më tash shqiptarët vetëm flasin, ndërsa nuk munden që të krijojnë edhe WC, për ata mijëra turistë që priten dhe janë shtuar në Butrint dhe kudo në Shqipëri...Kuptohet, pos faciliteteve të tjera, që ai i rendit thjesht... “Një kaos i vërtetë, para të hedhura kot, njerëz që vijnë vërdalle në varësi të askujt, monumente që degradohen të mbuluara nga bari dhe plehrat, kjo është pamja e vërtetë e vlerave kulturore”, e përgjithëson me trishtim arkeologu i vjetër Neritan Ceka.

Harku i përfolur
Këtë në fakt nuk e kuptonin punëtorët e pakualifikuar për punë të tilla, që po ngrinin harkun në hyrje të Teatrit antik të qytetit të Butrintit. E ngrinin dhe e vëzhgonin me kureshtje, por nuk mund të dinin sesa probleme do të sillnin më pas. Tek e fundit çfarë u duhej. Ata duhet të punonin dhe kaq. E kishin një justifikim: Po të kihen parasysh edhe aktivitete të tjera, kjo pothuaj nuk është “asgjë”. P.sh. Miss Globe-it, që zotërinjtë e Kulturës, i lanë mundësinë e aktivitetit në Butrint, skena e ndërtuar me konstuksion metalik u realizua nga punëtorë, që sërish nuk kishin lidhje me monumentet. Ata ngulën shtyllat metalike dhe bënë punën e tyre, që binte ndesh me gjithshka, paçka se Bordi i Butrintit kishte një rregullore të miratuar, që preçizonte qartë sesi punohej. Ndërsa, harku i ndërtuar me qetësi, kohët e fundit, duket se i ka shqetësuar, opinionet për Butrintin. “Harku i Triumfit të Mediokritetit” e ka quajtur ish-drejtori i Parkut, Auron Tare. Kurse për Profesorin e njohur të arkeologjisë Neritan Ceka: “çështja e restaurimit në Butrint nuk është shqetësuese për mënyrën e plotësimit të harkut, sepse egziston pjesa më e madhe e elementeve që e përbënin atë. Po ashtu, materiali i përdorur, granili, është pranuar si më i përshtatshmi, që afron nga pamja me gurin, por edhe mund të hiqet lehtë nëse është gabuar. Restaurime të tilla janë bërë me sukses që në vitet ‘70 nga Koço Zheku në Buleterionin e Apollonisë, ndërsa në dy vitet e fundit në teatrin e Bylisit. Vitet e fundit në Greqi po bëhen plotësime të ndjeshme të monumenteve në Akropolin e Athinës (propiletë e Mnesiklit), apo në Epidaur( tempulli i Asklepit, etj), në mënyrë që të krijojnë pamje sa më konkrete për turistët, por edhe të fiksojnë më mirë strukturat e ruajtura”, ka sqaruar ai për MAPO. Ky argument është kundërshtuar nga arkitekti Artan Shkreli, specialist i monumenteve: “Harkada e frikshme nuk është restaurim, por rikonstruksion në parim krejt i gabuar dhe tashmë i superuar në praktikën botërore. Ky është një nga shkaqet që sot kritikohen si të pavlera edhe rikonstruksionet me beton të Arthur Evansit në Kretë në fillim të shek. të kaluar - ndonëse ai konsiderohet ndër baballarët e arkeologjisë dhe një gjeni i rikonstruksioneve”. Vetëm se në këtë rast edhe për arkitektin e ka një ‘rrugëdalje’: “Ndërhyrje të tilla mund të bëhen në rastin më ekstrem kur beton-armeja nuk shihet, dhe për më tepër kur nuk shkakton dëm fizik mbi strukturat ekzistuese. Në realitet ka ndodhur e keqja më e madhe”. Në fakt, pas një shtëpie në hapësirën e territorit të Parkut, ky është rasti i dytë, që përflitet në Butrint dhe në një farë mënyre dhe një kambanë për të gjithë monumentet tona...Gjithsesi, ashtu si u ndërtua, njësoj ai u hoq pa zhurmë, shoqëruar dhe me një letër justifikimi të Drejtorit të Parkut, Z. Ylli Cerova, që shtonte katër ditë më parë se:” Kam kënaqësinë të bëj të njohur se Harku tani është në formën e tij origjinale. Kjo eksperiencë e pakënaqshme ka treguar se restaurime të tilla mund të organizohen dhe realizohen më mirë në të ardhmen.”

Butrinti OK
Në fakt gjithshka është ok. Për zyrtarët. Njësoj si të mëparshmit, Richard Hodges është pritur dhe është mbështetur nga piramida e shtetit shqiptar. Në mjediset e Ministrisë së Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve nën drejtimin e ministrit Pango u arrit qetësisht edhe akordi për marrëveshjen vjetore të vitit 2007, ku institucionet e tilla si Ministria e Mjedisit, Instituti i Monumenteve, Instituti Arkeologjik, Fondacioni Butrinti, që konsiderohen si palët, ranë dakord për realizimin e dhe aprovimin e një “planifikimi kulturor” “plani menaxhimi 2007-2013” të përbashkët, për shpëtimin, ruajtjen dhe valorizimin e monumenteve të kulturës dhe ekosistemit të parkut në vizionin e një sistemi kompleks të kordinimit dhe rakordimit të identitetit të një territori të caktuar, në funksion të turizmit kulturor.
Shtuar me një rritje më të madhe pune prej këtij prej 44% në krahasim me vitin 2005...është referuar se do të shtohet më tej sinjalistika duke ardhur nga Saranda dhe do të shtohet detyrimi për të gjithë organizatorët e evenimenteve artistike dhe kulturore në park për mirëmbajtjen e mjedisit dhe monumenteve gjatë dhe organizimeve të tilla. Fjalë pozitive, por që në fakt nuk e fshehin kaosin, që sot i rrethon objektet e kulturës.

Kaosi
Çështja shqetësuese në Shqipëri është prishja e sistemit ekzistues të monumenteve, e cila i ishte ngarkuar Institutit të Monumenteve. “Me një riorganizim (të çoarganizuar) të kohëve të fundit atelietë janë në varësi të drejpërdrejtë të ministrisë së Kulturës që tenderon projektet. Ndërkohë nuk ka asnjë përgjegjësi se kush do t’i përgatisë projektet dhe kush do të kontrollojë zbatimin e tyre”, thotë Prof. Neritan Ceka.
Kuptohet në këtë kohë problemi më i madh është se pas krijimit të Parqeve Kombëtare të Butrintit, Antigonesë, Bylisit, Apolonisë, Orikumit dhe Amantias, një numër i madh arkeologësh, retauratorësh dhe financierësh rrotullohen sepse fondet për monumentet e këtyre parqeve tenderohen nga ndërmarrje të paspecializuara, që kuptohet nxjerrin punë jo cilësore...Më paradoksalisht, struktura e Sarandës për mirëmbajtjen e monumenteve, tash varet nga Vlora?! Një burokraci, që e bën operimin në një vend me aq pasuri të trashëgimisë si Saranda, që të jetë në kaos. Veçmas Butrintit, punonjësit e të cilës në detyrë, që thonë se nuk ka ndryshuar asgjë. Edhe pse drejtori nuk mund të jetë prezent kohën më të gjatë, ndërsa Rangers tash janë zëvendësuar me roje private...”Ne do të lobojmë,- pretendon Hodges-për të shpjeguar specifikën e Butrintit, por...”.
...
Qëndrimi i Ministrit risi të Kulturës, Leskaj, nuk mundi të krijonte asgjë të këndshme dhe që të ndihmonte çlirimin dhe efikasitetin e monumenteve. Ai vetë, më shumë, se kaq u mor me strukturat e punonjësve të Butrintit: “Nuk dua njerëzit e Tares...”, kishte gjëmuar zëri i tij para një auditori në Sarandë, që prisnin të shikonin risinë e tij.
Edhe njëherë, më shumë se kushdo, ndryshimin mund ta fillojnë në ditët tona njerëzit e monumenteve. Sepse edhe Butrinti, që për nga menaxhimi ka qenë një nga mjediset më të këndshme, tashmë rrezikohet seriozisht: “Eshtë shumë interesante mbajtja në kontroll e ndërtimeve pa leje që mund të jetë një kërcënim i vërtetë për Butrintin. Ajo është përgjegjësi e pushtetit lokal dhe atij qëndror”, ka theksuar drejtori Richard Hodgson…Nuk jam shumë i sigurtë për rrezikun, por mendoj se rrezikon sepse është një para e grumbulluar, që kërkon të shpenzohet në një mënyrë ose një tjetër, por që do të shkatërrohet bukuria dhe magjia e Butrintit, që është një vend i paprishur dhe ende i virgjër”, shpjegon ai, që mbetet i trishtuar me atë që i përsërit për çdo vit shqiptarëve: Mendoni për infrastrukturën.
“Eshtë krijuar përshtypja se rëndësi ka që të bëhen tenderat. Eshtë njëlloj sikur të bësh me tender operën ‘Karmen’ dhe të angazhosh sazexhinjtë e dasmave. Personalisht, ja kam ngritur këtë problem, ministrit të larguar Leskaj, i cili nuk arriti të krijojë një koncept të qartë në kohën e shkurtër që qëndroi. Shpresoj që të komunikoj më shpejt dhe më qartë me ministrin e ri . Sidoqoftë, ka shumë kolegë të tjerë në Institutin e Monumenteve apo atë të Arkeologjisë, që e njohin shumë mirë gjendjen dhe mund të japin zgjidhjen e saktë”, përfundon Profesor Ceka.
 




____________

Lot Dielli

A mendoni se harku, i realizuar me çimento, që përpiqej të imitojë një Portë origjinale të periudhës helenistike, afër Teatrit në Butrint...ishte fillimi i një pune pa përgjegjësi nga autoritetet e Parkut?
“Çështja e restaurimit në Butrint nuk është shqetësuese për mënyrën e plotësimit të harkut, sepse egziston pjesa më e madhe e elementeve që e përbënin atë. Po ashtu, materiali i përdorur, granili, është pranuar si më i përshtatshmi, që afron nga pamja me gurin, por edhe mund të hiqet lehtë nëse është gabuar. Restaurime të tilla janë bërë me sukses që në vitet ‘70 nga Koço Zheku në Buleterionin e Apollonisë, ndërsa në dy vitet e fundit në teatrin e Bylisit. Vitet e fundit në Greqi po bëhen plotësime të ndjeshme të monumenteve në Akropolin e Athinës (Propilete e Mnesiklit), apo në Epidaur (tempulli i Asklepit, etj), në mënyrë që të krijojnë pamje sa më konkrete për turistët, por edhe të fiksojnë më mirë strukturat e ruajtura”.

Kush është çështja më shqetësuese për Ju, për sa i përket monumenteve në Shqipëri?
“Çështja shqetësuese në Shqipëri është prishja e sistemit egzistues të kujdesit për monumentet, e cila i ishte ngarkuar Institutit të Monumenteve, i cili kishte një karakter administrativ dhe shkencor- pra organizonte të gjithë punën për mbrojtjen e monumenteve, por edhe përgatiste projektet për restaurimin nëpërmjet sektorëve shkencorë. Realizimi i atyre projekteve bëhej nga atelietë e monumenteve, të cilat vareshin nga Instituti. Me një riorganizim (të çorganizuar) të kohëve të fundit, atelietë janë vënë në varësi të drejtpërdrejtë të Ministrisë së Kulturës, e cila tenderon projektet. Ndërkohë nuk ka asnjë përgjegjësi se kush duhet ti përgatisë projektet dhe kush do të kontrollojë zbatimin e tyre. Për më tepër, jane krijuar edhe Parqet Arkeologjike në Butrint, Antigone, Bylis, Apolloni, Orikum, Amantia, etj. ku një numur i madh arkeologësh, restauratorësh, financierësh, etj., nuk dinë se çfarë të bëjnë, sepse fondet e caktuara për të punuar në monumentet e këtyre parqeve tenderohen me ndërmarje të paspecializuara. Një kaos i vërtetë, para të hedhura kot, njerëz që vijnë vërdallë në varësi të askujt, monumente që degradohen të mbuluara nga bari dhe plehrat, kjo është pamja e vërtetë e vlerave kulturore. Eshtë krijuar përshtypja se rëndësi ka që të bëhen tenderat. Eshtë njëlloj sikur të bësh me tender Operen “Karmen” dhe të angazhosh sazexhinjtë e dasmave. Personalisht, ja kam ngritur këtë problem, ministrit të larguar Leskaj, i cili nuk arriti të krijojë një koncept të qartë në kohën e shkurtër që qëndroi. Shpresoj që të komunikoj më shpejt dhe më qartë me ministrin e ri. Sidoqoftë, ka shumë kolegë të tjerë në Institutin e Monumenteve, apo atë të Arkeologjisë, që e njohin shumë mirë gjëndjen dhe mund të japin zgjidhjen e saktë”.

Pse është ndërprerë ekspedita juaj e Butrintit?
“Përsa i përket ekspeditës së Butrintit, ka qenë vullnet im për ta ndërprerë, për arsyen e thjeshtë se rezultatet nuk përkuan me projektin tim për të zbuluar një pjesë të Agorasë antike të Butrintit. Pas dy vjet gërmimesh, rezultoi që monumentet më të hershme, që përbënin objektin e kërkimeve të mija, kishin qenë shkatërruar nga rindërtimi i Agorasë në kohën romake. Unë zbulova dy monumente të rëndësishme të kësaj epoke: një kompleks deposh për ruajtjen e drithit publik (granarium), si dhe një banjë romake të shek. II m. Kr., të zbukuruar me mozaikë. Në të dy rastet, gërmimi vështirësohej nga ndërthurja me monumentet më të vonë dhe unë e lashë vazhdimin e tij për tu realizuar nga kolegët specialistë të Antikitetit të vonë. Këto ekspedita, të mbështetura nga Zyra Rajonale e Butrintit, ishin një përvojë e mirë për kolegët e rinj dhe studentët që përbënë stafin tim, por edhe më freskuan dëshirën për të mos e braktisur arkeologjinë. Me atë rast, unë përgatita për botim raportin e gërmimeve, por edhe një libër për historinë dhe monumentet e Butrintit që u shtyp në anglisht, gjermanisht, italisht dhe së shpejti do të dalë edhe në greqisht”.
 




____________

Lot Dielli

Shqiptarët duhen të ndërtojnë…tualet

Periudha e shekullit të VIII dhe IX, koha kur shkatërrohen qytete romake, është interesante në Butrint dhe njëkohësisht në të gjithë Mesdheun. “Është periudhë intereante dhe ne kemi gjetur materiale të vlefshme për këtë periudhë”, thotë Hodgson, që tregon potencën e një qyteti si Butrinti. Por, kjo është pak, kur infrastruktura, që afrojnë shqiptarët, që lëvizin me mercedezë luksozë, ka mbetur në vend numëro. “Nuk mund të kryhen nevojat personale pas ferrave, thotë me cinizëm drejtoriqë shton- por kur të vinë çerek milioni turistë?!”

Si e shikoni projektin e ri, që ka lidhje me sitin arkeologjik?
“Është një projekt i madh ndërkombëtar me përfshirjen e shumë strukturave në botë dhe në përbërje me shumë shqiptarë dhe me arkeologë të huaj. Ka një projekt të tillë të suksesshëm arkeologjik edhe me një qytet greko-romak, ku dallohen të gjitha periudhat. Kjo është një punë ku materializohen të gjitha të dhënat dhe ato bëhen me metodat e shekullit të XXI. Ne do të rishkruajmë historinë e Butrintit, pra do të shkruajmë të gjitha periudhat që vërehen aty: greko, romake, bizantine dhe madje…edhe prehistorinë. Projekti shkon mirë për sa i përket kërkimit shkencor dhe materialeve. Janë bërë rreth 5 libra shkencorë dhe një site i plotë do dalë në maj. Janë dhënë leksione në Evropë dhe në Botë dhe të huajt që vinë i kanë lexuar panelet elektronike dhe flasin dhe përballen realisht me materialet. Por, edhe pse shikojnë realisht që ky projekt është i çuditshëm, janë vetëm dy banjat që kemi ndërtuar ne…Shqipëria i ka të gjitha potencialet që të tërheqë më shumë turistë, por duhet të përmirësojë infrastrukturën…Autoritetet, tashmë, duhet që të mendojnë seriozisht për shërbimet ndaj turistëve dhe tualetet, si edhe mjediset për parkim”.

Si e shikon ardhjen e ministrit të ri?
“E vlerësoj. Janë mbështetës të projektit”.

Drejtori i Butrintit nuk gjen kohë të jetë atje, ndërkohë që duhet t’i kushtohet komplet detyrës?
“Ndoshta do të duhet të kalojë kohë më shumë në Butrint, por atje ka një ekip të mirë dhe të specializuar, që janë të përgatitur”.

Pse janë larguar njerëz të stafit të shkuar nga Butrinti?
“Asnjë nuk është larguar, vetëm ndonjëri që me dëshirën e tij ka gjetur ndonjë tjetër punë dhe është larguar nga ana financiare. Drejtori i ri nuk ka hequr asnjë njeri, p.sh. specialistja e arkeologjisë është po ajo që është emëruar dhe e gjithë struktura është e njëjtë. Ekipi i ri, që punon, është një ekip i ri dhe i apasionuar. Edhe pse nuk paguhet aq mirë, ata kanë trajnimin e duhur dhe janë me shumë idealizëm”.

Janë prekur Rangers dhe sot Butrinti ruhet me roje private?
“Ministria e Kulturës ka vendosur që fondet, (por neve nuk na takon të flasim), për shërbimet në park, që janë mbi një shumë të caktuar sipas ligjeve të shtetit duhet të tenderohen sepse është thyerje e ligjeve të vendit…Që ti të paguash roje, kjo nuk është përgjegjësi as e Z. Ylli (Drejtor i Parkut) as jona, ndaj duhet të pyesësh Ministrinë e Kulturës…Që pse është vendosur dhe kjo ka lidhje me Ministrinë e Financave: të gjithë shumat, që janë mbi 3.5 milionë atëhere duhet tenderohen”.

Eshtë normale kjo për Butrintin?
“Po përpiqemi që të lobojmë me qeverinë shqiptare dhe Ministrinë e Financave dhe po mundohemi t’u shpjegojmë specifikën e Butrintit. Duhet një grup i specializuar dhe jo të marrin polici objektesh, si është në banka dhe në objekte të tjera”.

E shikoni të rrezikuar Butrintin?
“Eshtë shumë interesante mbajtja në kontroll e ndërtimeve pa leje, që mund të jetë një kërcënim i vërtetë për Butrintin. Për mendimin tim, është një përgjegjësi e pushtetit lokal dhe atij qëndror…Nuk jam shumë i sigurtë për rrezikun, por rrezikon kjo gjëndje dhe ky lek i grumbulluar, i cili kërkon të shpenzohet në një mënyrë ose një tjetër. Në këtë rast, do të shkatërrohet bukuria dhe magjia e tij dhe do prishet momenti që vendi është i paprishur dhe është krejt i virgjër…
Një problem tjetër që ka Butrinti dhe këtë vit pritet të përcjellë deri 80,000 vizitorë është fakti se atje nuk ndërtohen ende tualete dhe të vjen keq që vazhdimisht ne kemi folur për ndërtim tualetesh me të gjithë drejtuesit dhe ende nuk veprohet. Si mund t’i duket një turisti të pasur amerikan apo evropian ose kujto: që shqiptarët ecin me Mercedezë të shtrenjtë në Butrint, por pastaj nevojat i kryejnë pas ferrave. Po nuk ndërtove infrastrukturën më bazike, si do presësh numrin në rritje të turistëve. Jo larg do jenë çerek milioni vizitorë. E dini çdo të thotë kjo?!”
 




____________

Lot Dielli