Dy monumente unikalë në Sarandë në vëmendjen e universiteteve italiane. Profesori i studimeve ballkanike në Venecia, Gianclaudio Maccharella konstaton gjendjen serioze

Shpëtoni Shën Kollin dhe Gjin Aleksin!


Thoma Nika

Sarandë - Ndër 115 monumentet e kulturës që gjenden në rajonin jugor Sarandë-Delvinë, dy prej tyre kanë tërhequr vëmendjen e të huajve jo thjesht si vizitorë. Profesorë, arkitektë, historianë, restauratorë e arkeologë nga qendra e studimeve ballkanike me qendër në Venecia, nga vizita e bërë në këto dy objekte, duke u përballur me vlerat dhe dëmet, u nxitën për të bërë ndërhyrje shpëtuese. Kjo u kthye dje në trajtën e një debati mes arkeologësh e specialistë të monumenteve nga universitarë italianë që vinin nga Milano, Bolonja e Bari, por edhe nga qendra e qytetërimit anatolik në Stamboll. Debati është drejtuar nga profesorët shqiptarë Apollon Baçe e Aleksandër Meksi. Cilat janë teknikat më bashkëkohore të mundshme për t’u aplikuar në rehabilitimin e dy monumenteve të cilësuar unikalë për vlerat arkitekturore, monumentale dhe religjioze që paraqesin. Janë manastiri i Shën Kollit në Mesopotam dhe kompleksi islamik i Gjin Aleksit. Me iniciativën e Prof. Gianclaudio Maccharella, drejtor i Qendrës së Studimeve Ballkanike të Venecias, dhe nën ekspertizën e arkitektit-restaurator Reshat Gega, ka nisur praktika e realizimit të projektit që do t’i rehabilitojë këto dy monumente, për t'i kthyer në objekte të turizmit kulturor. Prof. Macchearella përgjigjet.

Profesor cila është arsyeja që ju i cilësoni unikalë këto dy monumente?

Manastiri i Shën Kollit në Mesopotam qëndron në majë të tërë monumenteve të rajonit të Ballkanit e më gjerë. Përsërisim dendur fjalën unikal, por në rastin e tij kjo është fjala e duhur. Nga konsulta edhe me ekspertin shqiptar Reshat Gega, kemi konkluduar se unikalen ai e ka në zgjidhjen konstruktive. Do thoshja se përfaqëson një model që është i vetëm në gjithë botën bizantine, pa diskutuar për Shqipërinë dhe Ballkanin. Të gjithë ata që merren me bizantinistikën, arkitektë, historianë etj., nuk kanë gjetur deri më sot një model të kësaj kishe. Bëhet fjalë për një ndërtim të tillë ku salla, në pjesën qendrore të ambientit të kishës formohet nga një mbulesë, e cila përbëhet nga katër kupola. Ato mbështeten në pjesën qendrore të sallës vetëm me një kolonë. Në të gjitha rastet e tjera kishat mbulohen nga akse të qëndrueshëm me disa kolona. Ky është i vetmi rast vetëm me një kolonë brenda dhe e gjitha ngarkesa, pesha e madhe që vjen nga lart “shkarkohet” në këtë kolonë. Po kaq i rëndësishëm është edhe kompleksi islamik i Gjin Aleksit në Rusan, që dëshmon edhe për një bashkëjetesë të rrallë të tre religjioneve gati nën një çati.

Në ç’shkallë janë prekur nga degradimi vlerat e tyre?

Situata e alarmit është e tillë që një lëkundje më shumë mund ta rrëzonte ndoshta komplet manastirin e Mesopotamit. Është për të ardhur keq se përfaqëson një monument unikal në botë. Gjithnjë ka nevojë që monumentet të shpëtohen dhe të vihen në kushte të qeta e të përjashtohen faktorët degradues. Por kjo është edhe më imperative për rastin e manastirit të Mesopotamit dhe kompleksit islamik të Rusanit, për rivlerësimin total të tyre. Dëmtimet fatkeqësisht janë të mëdha. Ato nga ana jonë janë evidentuar me teknika dixhitale dhe janë treguar me detaje në forumin e sotëm (e djeshëm). Ato mund të klasifikohen serioze, por fatmirësisht jo fatale, nëse gjendet dhe fitohet koha për ndërhyrje. Ideja jonë po konkretizohet falë mbështetjes që kemi nga UNESCO.

Çfarë praktike ndiqni për të mbërritur te projekti e pastaj te financimi?

Gjatë këyre ditëve bëmë testimin dhe diskutuam me ekspertë të specialiteteve të ndryshme rreth mënyrës së trajtimit të monumenteve që kemi vënë në fokus. Po bëhet rivlerësimi i gjithë ambientit përreth manastirit të Mesopotamit dhe kompleksit të Rusanit. Projekti është në diskutim dhe në prani të drejtuesve të qeverisjes vendore. Pasi të përcaktohen teknikat e ndërhyrjes e të hartohet projekti, fjalën e kanë donatorët, të cilëve dimë çfarë t’u kërkojmë. Personat që gjenden në Sarandë përfaqësojnë një elitë ballkanike në këtë fushë dhe janë me impenjimin maksimal për ta bërë këtë shpejt dhe cilësisht. Themeltar mbetet synimi që ndërhyrja të jetë e qëndrueshme dhe të trajtohet si një vlerë që të përdoret e të japë shtysë në zhvillimin e turizmit kulturor.

Si e mendoni realizimin praktik të kësaj ambicjeje?

Kjo është menduar si mënyra më e mirë për përfshirjen sa më shpejt të këtyre dy objekteve në turizmin kulturor, duke shfrytëzuar avantazhin që Saranda ka fare afër Korfuzin. Synimi është që turistët ditorë që vijnë nga ishulli grek të mos shohin vetëm Butrintin, por guidat e tyre të shtrihen edhe më gjerë në drejtim të Mespotamit, që gjendet buzë rrugës nacionale që çon për në Gjirokastër. Ky është një itinerar turistik që, me sa di, përputhet shumë mirë me politikat tuaja qeveritare, të sinkronizuara me ato të BE-së, që turizmit kulturor i japin përparësi. Me projektin fitohen dy gjëra: në radhë të parë shpëtohen monumentet e rrallë dhe nga ana tjetër ndërgjegjësoheni ju për faktin që kini një pasuri të jashtëzakontë kulturore, që ende nuk e dini se zini një vend të veçantë në botë për këtë gjë. E jashtëzakontë duhet të jetë edhe përgjegjësia që kjo trashëgimi e veçantë t’iu transmetohet brezave të ardhshëm jo të Shqipërisë, por të njerëzimit.

Shekulli
 

Zbulohen nën gëlqere afresket

Dyzet shenjtorët

Sarandë - Një ekip restauratorë afreskesh i është kthyer sërish punës në Manastirin e 40 Shenjtorëve mbi Sarandë. Në 2004-ën, në dy galeri u bënë konservime të pikturave murale në qelitë e monumentit. Siç tregon Edlira Çaushi, specialiste e sektorit të pikturës në IKM, projekti i nisur tashmë ka për qëllim heqjen e shtresës mjaft të trashë të gëlqeres së depozituar mbi sipërfaqe të pikturës e cila haset si një koracë kalcifikimi. Çaushi thotë se ajo me ekipin e saj, duke përdorur bisturinë, kanë nisur ta heqin dalëngadalë këtë shtresë dhe gjithnjë e më qartë po shfaqen shtresat e pikturës. Mendohet se imazhet i përkasin shek.VII, por ky përcaktim jepet me shumë rezervë, pasi kjo pikturë normalisht do t’i nënshtrohet analizave. Specialistët thanë dje se duke u hequr shtresa e sipërme që ka mbuluar imazhet e pikturës murale ose afreskut, pritet që të bëhen të dallueshme shumë elemente dhe detaje që nisin me teknologjinë e pikturës, me leximin e saj të plotë dhe në detajet e mundshme, në zbërthimin e ngjyrës etj., që mundësojnë krijimin e një pasaporte identifikimi. Momentalisht në afresket e hasura që janë shumëtrajtëshe dhe të shpërndara në disa nga qelitë e eksploruara, punojnë në kuadër të projektit restauratorët e pikturës murale. Ata bëhen gjithsej katër specialistë të kësaj fushe, të kryesuar nga specialistja me përvojë në këtë fushë, Edlira Çaushi.
Bëhet fjalë jo vetëm për portretin e një dishepulli, të zbuluar në njërën prej galerive gjatë ekspeditës së vitit të kaluar, por edhe për imazhe të pangjashme me të në galeri të tjera, të ndodhura në pjesën e kriptës së monumentit. Ata thonë se në to paraqitet një pikturë që ka elemente të një imazhi shenjtori, një tjetër paraqet simbolin e kryqit paleokristian, që i përket fazës së parë të historisë së monumentit, e shek. VI, pasuruar me ornamente ende të padeshifruara se çfarë përfaqësojnë, motive të ndryshme floreale etj. Është e pritshme që të jenë prezent imazhet e figurave të 40 shenjtorëve të flijuar, por kjo do t’i lihet kohës për të parë se cilat prej tyre i kanë rezistuar kohërave dhe dëmtimeve. Më e larmishme si në ngjyra dhe në elementë paraqitet ajo e dishepullit e shek.VII. Në një tjetër galeri sapo kanë nisur të shfaqen komponentë të zbehtë të një varke që ta çojnë mendimin te Varka e Noes, por kjo pohohet me shumë rezervë, se gjithçka është në proces dhe bisturia është duke shpërndarë zbehtësinë e asaj që shfaqet si një ravijëzim. “Gjithçka do të konturohet dhe lexohet qartazi, - shprehet Çaushi - kur ne të kemi hequr shtresën e kalcifikuar të depozituar në sipërfaqe, edhe për shkak të veprimit të faktorëve të lagështisë”.
Specialistët e pikturës flasin me bindje për efektet mbrojtëse të asaj që është në qelitë e nëndheshme dhe për ndikimin frenues të vazhdimit të gjendjes së lagështisë, që ka dhënë mbulesa e një pjese të bazilikës së 40 Shenjtorëve, realizuar këtu vitin e kaluar. Nëse kripta ka qenë një mjedis mjaft i lagësht, sivjet vërehet se punohet në kushte më të mira ruajtjeje e konservimi. Kjo përbën lehtësi pune dhe cilësi e garantuar për konsolidimin e pikturave si dhe për heqjen e shtresës mbuluese, për të parë çfarë skenash paraqiten nëpër kriptat. Për pikturat murale që sa kanë nisur të dalin nga shtresat e gëlqeres, informacioni është përftuar nga sondazhet e kryera më parë në monument, e sipas të cilit pothuaj gjithë muret e mjediseve të nëndheshme janë të pikturuara. Veçse sondazhet kanë dhënë edhe informacionin se në mjaft zona piktura nuk duket fare për shkak të dëmtimeve. Ajo që do ta tregojë se në çfarë mase është ky dëmtim, do të duket në punën e nisur këto ditë, një sipërmarrje 45-ditore, kundrejt financimit 10 milionë lekë të vjetra.


Thoma Nika
Shekulli