Më vjen rëndë, të fyesh apo të përgojosh akademikët apo studiuesit të cilët, kush më shumë e kush më pak kanë kontribuar për progresin e kombit, po aq mëkat është kur ata i lënë pa fonde, për të kryer apo për të realizuar punën e tyre shkencore!Edhe pse kështu, më trokiti mjaft mirë fjala e ministrit të arsimit, zotit Genci Pollo, në parlament, i cili argumentoi se Institucionet Studimore, duhet të reformohen e të kalojnë pranë universiteteve. Pak rëndësi ka, nëse dikush nuk është dakord me mua! Gjatë tërë jetës sime në fushën e arsim- kulturës, dy ministra arsimi mbaj mend, që i dhanë atij një shtysë e progres, për të arritur në përmasa cilësore. Dikur ka qenë Kahreman Ylli dhe sot shoh përpjekjet e Genc Pollos. Vetëm dashuria, iniciativat, dhe veprimet e dukshme cilësore, po sjellin një erë të re në këtë fushë. Pikërisht për këtë pritet dhe kërkohen reforma edhe tek institutet shkencore. Pa ofenduar askënd, duke marrë parasysh edhe arsyet subjektive, si janë ato në vlera monetare, aty vihet re një apati, mbetet vetëm lavdia e djeshme, merren me gjëra të thëna e stërthëna, e kështu mbeten në harresë ato më kryesoret. Jo vetëm kaq, por instituti ynë i gjuhësisë nuk po mbron dot ligjësinë, që ka aprovuar vetë, për t’ia kujtuar Kongresin e Drejtshkrimit! U bë bajate një e vërtetë e njohur, “Një komb, një Atdhe”. “Kështu është, por hallka lidhëse midis të dyve, është gjuha, të cilën e kemi vënë re si po katandiset! Shkencëtarë të mëdhenj, Jokli, Shuflai, Maer, e deri tek më i madhi i gjithë kohërave, Eqerem Çabej, të cilët e kanë mbledhur shqipen, fjalë për fjalë e kanë veselitur, i hoqën pluhurin derisa e vendosën gjuhën tonë, në panteonin e nderit, nga më të vjetrat, nga më tingëllueset, dhe me një ndërtim sintaksor e morfologjik, që do ta kishte zili çdo gjuhë. Gjuhëtarët kujtojnë Kongresin e Manastirit, flasin për Thimi Mitkon, Todërin, Veqilharxhin, Kristoforidhin, Xhuvanin e të tjerë. Mirë bëjnë sepse ata janë prokurorët, deshët me këmborë në gjuhësinë shqiptare, por harrojnë themeloren. Këta anashkalojnë punën e tyre dhe në veçanti, mesazhin që u lanë ata brezave! Mbaj mend që në shkollën pedagogjike, pedagogë të mi të nderuar, në profilin e gjuhës dhe të letërsisë, si: Lirak Dodbiba, Nos Josifi (Topalli), Sotir Mani, shkrimtari i madh Petro Marko, drejtori plot dije, studiuesi i mirëfilltë, Shefik Osmani, na porositën vetëm, për një gjë, që për ne mbeti testament i kohës: ”Do të dilni mësues! Të vetmen që do të ruani me fanatizëm, është gjuha shqipe! Ky tregues themelor, do t’u ndriçoj në breza. Po qe se do të dini ta ujitni, ta krasitni nga të pa qenat e ta ngrini një e te vetme, për tërë kombin”. Kush më mirë se Instituti i Gjuhësisë do ta kryej e ta çoj përpara këtë detyrë kombëtare? Aq më tepër, përse duhet lënë në heshtje ky Institut, kur zëri i tij ka mbetur një zë në shkretëtirë? Kur vetë nuk është në gjendje të mbroj ato, të cilat vetë i ka ngërthyer në vendimet e një kongresi drejtshkrimor? Sot, gjuha jonë për ta thënë ballas, po bëhet copë- copë. Nga çdo kokë dalin teori më vete. Konkretisht kjo dukuri negative po na shfaqet në dy drejtime. Së pari, gjuha letrare, ka marrë shuplaka të papara, në veçanti tek unifikimi i saj! Së dyti, po shkatërrohet e theksoj, po dërrmohet fare drejtshkrimi i saj! Askush nuk thotë, që në çdo cep të vendit, të mos ruhen traditat, gojëdhënat, këngët, eposet e të tjera, pasi këto janë vlera të të njëjtit komb, të njëjtit vend, por është masakër, kur në të folurën e përditshme, në shkolla, në institucione, në parlament, në mediat e shkruara, pa lënë mënjanë ato vizive, të flitet e çfarë të mos flitet, por në gjuhën letrare, kombëtare, kurrë! Sot, me vështirësi, por mund të gjesh disa penda, që e ruajnë atë, por nesër me siguri do të krijojmë ndonjë aliazh, e zor se do t’i njohim përbërësit e tij. Nuk ka mbetur ta gjykojmë sot gjuhën letrare. Nuk është krenari për askënd të thotë, se gegërishtja është më e pranueshme, pasi me të ka shkruar Gjergj Fishta! Atëherë, ç’duhet të thotë Përmeti, ku shkroi e këndoi Naim Frashëri, ku limoi Faik Konica, ku i dha muzikë Nonda Bulka e të tjerë? Gjuha është e përbashkët e nder për gjithë kombin. Le të vëmë re profesor Qosen! Ky dijetar në të gjithë veprën e tij, i qëndron korrekt gjuhës letrare shqipe, asaj që u përcaktua në Kongres, firmëtar i së cilës, ishte dhe vetë. Fjala e tij edhe në një punë apo shkrim të zakonshëm, kumbon shqip, mbi bazën shkencore. Pa qenë nevoja të sjellim shembuj, pasi ato i ndesh kudo, në veçanti ata që marrin vesh sado pak nga këto punë, por është e pa pranueshme të thuash ‘majer’ për mirë, ‘ oshtu’ për ashtu, ‘ ashtë’ për është, drasti për ndasi, ‘nashtithi’ për tani, kangë për këngë, ‘ Tirona’ për Tirana, cull për çun, e të tjera. Më zi ndodh në mediat vizive, ku çdo gjë është jashtë kontrollit gjuhësor! Drejtuesit e emisioneve nuk dinë se çfarë flasin. Në pjesën më të madhe mund të jenë ‘profesionistë’ të orëve të para, por vetëm shqip nuk dinë të komunikojnë! Në radhë të parë, për ruajtjen dhe unifikimin e gjuhës letrare, në të folur dhe në veçanti në të shkruar, e kanë gjuhëtarët, pra Instituti i Gjuhësisë. Çfarë e pengon këtë institucion, jashtë politikës, të lejoj shkatërrimin e gjuhës letrare shqipe? Unifikimi i saj (gjuha letrare) është aprovuar me ligj. Askush nuk e ka rrëzuar këtë vendim deri më sot! Pra, ligjin e ke, detyrën e mbrojtësit, shëndoshjes së saj, pse nuk e bën? Kësisoj lind pyetja. Ose të nderuarit gjuhëtarë nuk dëshirojnë, gjë që më duket e pakuptimtë, ose në institucionin e saj, nuk janë mbledhur gjuhëtarë, por rrogëtarë. Duket, se këtu, gjallërojnë njerëz, për t’u ruajtur nga ‘dielli’, me mik, ose përfundimisht edhe këtu ka futur kthetrat politika, e cila po i bën çorap edhe punët shkencore! Si parantezë, po ju kujtoj, se sot, kanë dal mjaft libra studimor, monografi, një pjesë e të cilave kanë kritere dhe shtrat të mirëfilltë shkencor, por po kalojnë në heshtje! Natyrisht, kjo bie erë të keqe, ndoshta xhelozi, konkurrence, frike, e sa si këto në llojin e vet! Dihet tashmë, akademia, institutet, jo krijuesi, duhet të interesohet e t’i ‘peshkoj’, këta elementë, këto vepra që të ketë aktivin e vet, pasi ata s’duan tituj e ndere, por të kontribuojnë, për të dhënë një kontribut sado modest, për të sotmen a të nesërmen. Deri sot, aty heshtet si në manastiret e “Opus Deit”. Të gjithë e ndiejnë, të tërë heshtin! Gjuha shqipe po kthehet në një arenë cirku. Fjalë dialektore, qoftë nga jugu, sidomos ato me “Ë- në” fundore, e sidomos ato të dialektit verior, të dala nga skutat e harresës, po na serviren në sini argjendi, në libreza, gazeta, lëre pastaj median vizive, ku hyjnë e dalin pa doganë! Në këtë situatë, duhet kumbuar fort, se gjuha e bukur shqipe, është në një mish- mash të vërtetë! Ana tjetër, po kaq e rëndësishme është drejtshkrimi i këtyre fjalëve. Në libra, në gazeta, në titrat e mediave vizive, gabime të pafundme, nga ato të cilat ne u quajmë ortografike! Të nisur nga përfitime vetiake, korrektori letrar ka dalë nga skena si hallkë e tepërt! Në shumë raste, redaktori i zgjedhur prej tyre, më tepër prish sesa ndreq! Korrektori, i cili dikur në gazetë thirrej ‘ i freskët’ e që ndodhej në ndërmarrje botuese, në qeveri, deri në korrektimin e fjalimeve të byroistëve, sot ka daë hallkë e tepërt! Për më keq, është kur autori e çon materialin të redaktuar e të korrektuar, e nga botimi del me aq gabime, sa arrin të vësh veten në pikëpyetje! Sa mirë do ishte, sikur gjuhëtarët tanë, një prej objekteve të studimit të kishin edhe disa tema për botimet e reja, e të konkludonin për to nga ana e ndërtimit gjuhësor, e për ato që nuk zbatojnë kriteret gjuhësore, jo të propozoj, por të urdhëroj, që këtyre enteve botuese, t’u hiqen edhe licencat. Në të fundit ky është organi më i përgatitur në këtë fushë. Ky është shteti. Çdo mekanizëm, të ndjekë rrjedhën dhe ligjet e aprovuara. Për fat të keq, as këtë nuk e bën! Atëherë, edhe këtu, është një shkak tjetër, se ministri ka të drejtë për reformim. Duhen reformime dhe të gjenden makineri të ‘vaisura’, për t’i angazhuar në punë! Le të mos shkojmë larg. Të kujtojmë se gjithë seancën e para disa ditëve në parlament, ku u diskutua projekt buxheti shtesë. Në këtë debat, krahas problemeve të tjera, të binte në sy menjëherë mënyra e parashtrimit të ‘hartimeve’, nga pushtetarët. Duke kuptuar, natyrisht nga cektësia intelektuale, se kush përdor më tepër fjalë të huaja, ka një bagazh më të madh intelektual, u përdorën aq shumë, sa leksiku i gjuhës sonë s’u ndje fare. Në këtë seancë, zotërinjtë deputetë, në mbi shtatëdhjetë përqind të tyre, kishin rënë në dashuri me fjalën “performancë’. Duket, kjo fjalë e huajtur, e cila po bëhet kryefjala e ditës, sidomos në mediat vizive, i ka marrosur aq shumë, sa në përdorimin e saj, përdoret jashtë kuptimit real. Unë, s’kam ndërmend të jap këtu etimologjinë e fjalës, por në të njëjtën kohë, unë jam as kundër futjes së neologjizmave në gjuhën shqipe, por kjo ka një masë dhe një vend të caktuar. Këto neologjizma, të nderuar deputetë, përdoren, kur gjuhës shqipe si pasojë e shpikjeve apo fenomeneve të reja, i mungon kjo fjalë, por edhe në këto raste ajo zgjidhet, për të qenë në kontekstin e fjalëve të gjuhës shqipe. Përsa i përket, fjalës suaj të dashur, jo vetëm që ndodhet në gjuhën tonë, por ka mbi dhjetë sinonime. Ndoshta, si dashamirës të shqipes, do të bëheni kuriozë ta gjeni, së bashku me sinonimet e saj! Duhet kuptuar mirë, se një fjalë, sado e bukur t’u duket, në rast se përdoret vend e pa vend, ose atje ku nuk i takon, bëhet e rëndomtë dhe e bezdisshme! Për një këngëtar, për një libër, për një sfilatë, për një tubim, tani së fundi, edhe për një buxhet, futim fjalën performancë, të cilën, ju me siguri nuk ia njihni burimin e kështu, natyrshëm dhe kuptimin semantik të fjalës. Gjuha shqipe, sot po mbytet me fjalë të huaja, apo ndryshe neologjizma. Jo vetëm politikanët, që s’merren vesh ç’thonë, e për më keq i shqiptojnë gabim, por shtypi, në veçanti katrahura ndodh me mediat vizive, ku drejtues jo profesionist, flasin si kodra mbas bregut! Nuk po futem në budallallëqet e mëdha, por në disa fjalë të thjeshta, të cilat i bëtë të zakonshme: Pse u mbiu fjala okej, e jo dakord, apo njëmendësi? Ja disa të tjera: prononcoj, handikap, kurboi, investigues, aproksimative...e mijëra të tjera, shumë prej tyre të pa shpjegueshme. Më keq akoma, sidomos tek politikanët, për të treguar ‘bagazhin’ kulturor, në fjalimet e tyre, i mbushin me fraza të shumta të gjuhëve të huaja. Me kësi bëmash, askush nuk e tjetërson dot veten. Ai që ngërthen, një kulturë të gjerë është shumë modest. Nga vet materiali, mënyra e shtjellimit, flet vet ç’dije ka, ç’vlera dhe nëse zotëron apo jo gjuhë të huaja, të cilat mirë është t’i dish, por duan durim t’i mësosh! Në jetë unë kam një barazim të qartë: “ Njeriu nuk dëgjon çfarë thotë, por shikon kush e thotë”! Mendoj se deri këtu, duhet të futen gjuhëtarët tanë! Është më se normale të gërmojmë për Xhuvanin, po së pari të ruajmë atë për të cilën punoi ai. Gjuhëtari është bahçevani i gjuhës, të cilën e ruan, e pasuron, e pastron, vazhdon ta vjelë nga dialektet xhevahire, kështu i sjell ato në gjuhën tonë letrare. Njëmendi lind pyetja: Kur këto s’i bëni mirë, atëherë çfarë dini të bëni? Para se të studiojmë hënën, le të njohim tokën! Pikërisht edhe për këto ‘vogëlsira’, ai apo ato institute, duhet të reformohen. Duhet bërë kjo, pasi do të shkundi, do të nxiteni, do të mateni në punë, do të zërë vend i afti, me një fjalë, në radhë të parë, kjo do t’ju shëroj JU! Për të mos u kthyer në ‘këpushë’ është më mirë të bëheni ‘bletë’ e zotërinj, ashtu si ju ëndërrojmë ne! Problemi i mos përdorimit të gjuhës letrare, është bërë një problem madhor. Të shpërbësh gjuhën, do të thotë t’i shkatërrosh kombit zemrën! Dialektizmat e rëndomta, neologjizmat e pa nevojshme, po e mbytin fare. Drejtshkrimi i nakatosur, po i ndan trupin në copa! Vetë gjuha s’jep para, por të jep frymë! Vërtet s’ka pushkë e topa, por të vret e të shkatërron plotësisht. Vërtet është e lehtë, por ka peshë të rëndë specifike, është kulturë, arsim, vetë dija! Pa të s’ka komb! Po vazhduam kështu, s’kemi asnjë mjet për ta ndrequr!

Nga Trifon DAFA
 




____________

Lot Dielli

nuk duhet me e haru gjuhn ton kam tri djem e cdo vit i shpie ne kosov per mos e haru vendin ton e ne banes e kudo flasim shqip per mos e haru gjuhen ton
 

Te lumte Astrit.
Ce do, se ka Shqiptare qe rrine nga 3vjet jasht atdheut, dhe ne shpi flasin gjuhen e re. [Shapra-Patra]

Gjynaf se eshte derdhur gjithe ai gjak per kete gjuhe e kete flamur!
 




____________

Lot Dielli

jo vallahi krejt shqip flasim ne familje dhe pse kam 2o vjet qe jam largu prej kosoves se besa boll gjak kena derdh ne shekuj per me e rujt gjun ton