Njeriut i takon, në çdoçast të jetës së vet, të shprehë ndjenjat edhe mendimet q’i ia përshkojnë mëndjen. I shpreh këto ndjenja edhe këta mejtime, për sa u përket të parave, me anën e të qeshurit, e të qarit, e melankolis, e të kënduarit, e të kërcyerit, dhe, për sa u përket mendimeve, i shpreh si t’i vijë puna, herë me shkrime dhe herë me fjalë. Zëri i ndërgjegjes së tij psikologjike do t’i kumbojë, qoftë në të shkruarit qoftë në të folurit.
Me anën e këtyre dy rrugëve do të kuptojmë tërë historin e një jete, do të jetojmë në atmosferën e një bote të mbyllur që i çel dritoret e veta vetëm mbi këto rruga. Nga këto dritore do t’i shtijem një sy vëzhgonjës kësaj bote dhe do të thëthimë ajrin e ngrohtë të një jete që na rri e mbyllur në kohën e qetësisë.
Kur njeriu di t’i shprehë bukur mendimet edhe ndjenjat e veta me anën e të shkruarit e quajnë shkrimtar. Shkrimtar, por kjo fjalë nuk duhet të merret në kuptimin që merret në Shqipet. Se në Shqipëri atij njeriu që një ditë i teket të marrë pëndën në dorë për të zhgarravitur disa fjalë mbi letrën e bardhë i-a ngjisin me një herë emërin shkrimtar. Pastaj ay del e të shet mëndje poshtë e përpjetë se i-a kanë mbushur mëndjen se shkruan mirë, të del nëpër faqet e revistave dhe të gazetave dhe të mbush shtylla të tëra me ç’ka t’i vinë nëpër mëntë, merret me novela, me vjersha, me tragjedi, me ekonomi, me drejtësi dyke u-ndezur, në frymëzimin e vet, si ajo flak’ e kashtës që shuhet me një herë. Të këtillë shkrimtarë kemi plot në Shqipëri. Hapësira e shkrimit nuk ësht aspak e zbrazët në vendin t’onë. Gjënden, shyqyr Zotit, grafomanë që e mbushin këtë hapësirë sepse një fjalë frënge thotë se “natyra e ka mëri zbraztirën”.
Por mos të largohemi i dashur këndonjës nga bisedimi i ynë. Dikush i shpreh këto ndjenja ose mendimet që i vinë, me anën e të folurit i-a vënë emërin orator.
Nuk e kam fjalën këtu tek shkrimtarët dhe tek oratorët e mbëdhenj. Se këta numërohen me gjishta në botë. Jo. Fjalën e kam tek të gjithë njerzit. Sepse çdo njeri mund t’i shprehë mendimet dhe ndjenjat e veta me anën e të shkrojturit ose atë të folurit. Çdo njeri, pak a shumë, ësht një shkrimtar ose një orator i vogël, në botë. Sepse, në çdo çast, ay ka nevojë të shprehet. Dhe këtë shprehje mendimesh edhe ndjenjash e bën me anën e fjalës.
Një fjalë e vogël ësht pasqyra e një shpirti. Ësht kënga ose helmi i një zëmre. Ësht edhe romani i një jete. Një fjalë e vogël që dëgjon nga ndonjë herë në rrugë, dyke shkuar i mbyllur në vetmin e jetës s’ate, t’a mbush shpirtin me një gëzim të ri dhe me një harmoni të panjohur.
-Sa i bukur ësht moti sot!
Një hymn të kumbon ahere në thellësit e tua me tinguj të çuditshëm. Një horizont i ri hapet në skenën e shpirtit t’ënd dhe ti shkon ashtu i dehur, në ëndërimet valavitës.
Por edhe një fjalë e vogël, shumë herë, t’a mbush shpirtin me një këngë vajtimi, me një helm të papritur. Se ajo fjalë e keqe që dëgjon t’a rëfen shkallën e barometrit të një shpirti, ose edhe të një populli. Të mjafton vetëm një fjalë e vogël që të bëjë të mendohesh thellë, nga një herë, për nivelin e kulturës dhe të qytetërimit të një populli.
-Hë! Si je mër dobiç!
Kështu i foli dje një burrë një kalamani tek po shkonte, i qetë, në rrugën e tij. Kalamani e shikoi dhe qeshi. Balli i ndriste nën flokët e verdha dhe kaçurela. Patërtija e shpirtit të njomë u-pasqyrua me një herë në atë buzëqeshje të ëmbël. Edhe shkoi pa i dhënë përgjigje.
 




____________

Realizime e shpresa

Pasi të heshtë dhe oratori i fundit, të shuhet zhurma e qorrfishekëve, të ikë pluhuri i paradave, natën e së enjtes që do të marrë fund e kremtja në sallën e vogël të Pallatit të Sheshit “Skënderbej”, le t’i lemë për një çast Isadorat tona të bukura me kavalierët e tyre në të kërcyerat dehëse të Terpsikores, dhe le të hiqemi në një qoshe aty pranë, në bufenë ngjitur. Në atmosferën nanuritëse të tangos e të foksit, le të hapim pak defterët dhe të bëjmë një bilanc, pacaka dhe të shkurtër e të shpejtë. Bilancin e ngjarjes që na ka mbledhur, gra, burra, pleq, plaka, vajza nga të gjitha anët e vendit.
* * *
Kohëra të shkuara. Pas Kongresit të Lushnjës çelej problemi institucional për Shqipërinë. Dora dorës një Regjencë me katër Çerekër. Por kjo zgjidhje e hëpërhëshme duhej të merrte fund një ditë.
Mbretëri apo Republikë?
U shkruan disa gjëra në gazetat e kohës. Dolën dhe nja dy-tre broshura të varfra. U thirr një Asamble Kushtetuese. Hyri në mes një parantezë gjaku. Më në fund, më 1925, Shqipëria u shpall Republikë. Edhe kjo një zgjidhje e hëpërhëshme po e domosdoshme, sepse e donte puna që ky vend më në fund të paraqitej si Shtet me formë konstitucionale të caktuar për të zhdukur mosbesimin që ishte krijuar në botën e jashtme mbi stabilitetin e Shtetit Shqiptar.
Zgjidhje e hëpërhëshme, thamë. Sepse historia dhe natyra shqiptare kërkonte një tjetër formë qeverimi, më të puthitur, më të qëndrueshme. Kështu u mblodh një tjetër Asamble Kushtetuese. Dhe Shqipëria u shpall Mbretëri, pikërisht dhjetë vjet më parë si sot. Nuk do të bëjmë këtu, sot, teorinë dhe historinë e formave të qeverimit, është një çështje e përjetshme, e cila rrihet që në fillim të njerëzisë dhe duket e pazgjidhur si problemi i lumturisë njerëzore. Paska të drejtë poeti anglez Pope kur thotë:
“Forma e qeverimit është një grindje të çmendurish. Sepse Shteti është ai që sundohet më mirë”.
Ka të drejtë. S’ka të bëjë forma, por substanca. Montesquieu shkruan “Forma e qeverimit të çdo populli varet nga raca e tij, nga karakteri i tij, nga gjendja gjeografike e nga qytetërimi”. Është një parim që e ka provuar dhe po e provon historia. Sikur ta shikojmë gjendjen shqiptare në prizmin e këtij parimi të pakundërshtueshëm, do të vemi re se forma më e mirë për qeverisin e vendit tonë është Mbretëria. Shpirti shqiptar është mbrujtur me prestigjin mbretëror dhe pa të s’është në gjendje ta ndjejë jetën politike. Në vend të teorisë së historisë, pra, marr lejen të kallëzoj një kujtim të vogël: Pak ditë më parë se të shpallej Mbretëria, kishte ardhur në Gjirokastër për një film kinematografik Rosita Forbes, një udhëtare e madhe dhe shkrimtare angleze e njohur në botën e letrave. Më thoshte se herën e fundit kishte shkuar në Greqi dhe ishte mysafire në një kasolle fshatarësh grekë. Në darkë u tha se kthehej nga Rumania, ku kishte parë Mbretin e Greqisë.
-Si? E pe?- e pyetën fshatarët e mirë me mallëngjim.
-Po, e pashë..
Atë mbrëma gjithë kuvendi u drodh e u përdrodh rreth këtyre: Ku e pe, si e pe, si është, ç’bën, na kujton vallë, kur do të kthehet etj., etj.
Dhe zonja Forbes u dha përgjigje në të gjitha dhe i nxori nga meraku. Të nesërmen në mëngjes, kur do të nisej për të ikur, fshatarët i mbushën valixhen me vezë, me fruta e me ushqime. Kur i pyeti:
-Sa bëjnë?
-Asgjë! Arrin që na pe Mbretin!- u përgjigjën fshatarët me mallëngjim.
Anekdota arrin që të tregojë se shpirti popullor i Ballkanit e ndjen thellë madhështinë mbretërore. Le të kujtojmë në këtë pikë edhe fjalën e një shkrimtari politik italian të ditëve tona: S’mund të merret me mend një Shtet që nuk shkon përmes sundimit mbretëror. Mbretëria është një shkollë komande, një stil qeverimi”. Po s’arrinte vetëm Mbretëria. Duhej dhe Mbreti. Dhe ky u gjend në personin e Zogut, i cili me punën dhe meritat e tij zuri fronin e Skënderbeut. 500 vjet robëri krijuan në Shqipëri krahina, besime, zakone të ndryshme, që herë-herë me antagonizmat e tyre u bënë fuqia centrifuge për jetën e kombit. Pra, në një Shqipëri të ndarë shpirtërisht në këtë mënyrë, duhej një kryetar që të simbolizonte unitetin kombëtar. Dhe kombi, i shtyrë nga instinkti i konservacionit, në Zogun mbret gjeti një autoritet, një fuqi më të madhe, përmbi të gjitha kundërshtimet, antagonizmat, ndryshimet- për të siguruar jetën e kombit dhe për të shpejtuar zhvillimin e tij.
Mbretëria lindi nga natyra dhe historia shqiptare. Edhe Mbreti lindi nga gjaku shqiptar, nga fara shqiptare, nga shkëfi shqiptar. Dy gjëra, Mbretëri dhe Mbret, të pashqitura nga njëra-tjetra, thuaj të bashkëlindura, që e ngrenë lart dhe e ngulin në historinë shqiptare ditën e 1 Shtatorit. Zëri i racës që foli ditën e shtatorit 1928, nuk gaboi: as për formën më të mirë të qeverimit, as për Njeriun që duhej vënë në krye. Dhe është një fat për historinë shqiptare që në një çast të zorshëm i gjeti që të dy këto gjëra, brenda në shpirtin e popullit dhe në gjirin e popullit.
***
Dhjetë vjet të tëra që nga ajo ditë. Pemët e kësaj periudhe? Motivet muzikore që lëshon pareshtur orkestra në sallën ngjitur, nuk na lënë për analizë. Pra, le të kënaqemi sonte dhe me një sintezë. Nota zotëronjëse e këtij dhjetëvjetori të parë është sigurimi i një qetësie publike shembullore, që është një bazë themelore për zhvillimet e paskëtajme. Qetësia publike shembullore ka qene forte-ja e Zogut ministër, kryeministër, kryetar Republike, Mbret. Të gjitha punët brenda këtij dhjetëvjetori të parë i karakterizon një drejtim, një udhë, që i mungonte më parë jetës shtetërore shqiptare. Gjatë periudhës që sapo mbaroi, Shqipëria ndërroi faqe, u bë e bukur, hyri në ritmin e qytetërimit mekanik, u fut në udhën e përparimeve teknike të shekullit. Bilanci është i pasur, me një aktiv që çel perspektiva dhe jep shpresa për dhjetëvjetorin e dytë që sapo nis.
Periudha e re që po fillon paraqet probleme e çështje që duhen përballuar: Qytetërimi shpirtëror shqiptar-patriotizmi shqiptar që kërkon krahë dhe entuziazëm për të fluturuar prapë. Brezat e rinj që kërkojnë shesh për të punuar-Klasa drejtuese e re që do formuar, etj., etj...
Do të shkojnë edhe dhjetë vjet të tjera. Në mbarim të tyre dhe në një rast si sonte do të ndodhet sigurisht ndonjë tjetër, që do të humbasë një rumba e një vals, do të hiqet mënjanë në një qoshe, do të hapë prapë defterët dhe do të bëjë bilancin e dhjetëvjetorit të dytë, i cili sot fillon me shpresa dhe do të mbarojë-çdo shqiptar e uron nga zemra-me realizime efektive e të ndritura.
 




____________

Shumë po flasim mbi ekonominë kombëtare. Mendime përmbi mendime, studime përmbi studime dhe formula përmbi formula shpallen e qarkullojnë dhe bisedohen përditë nëpër shtyllat e fletoreve, rreth tavolinave të kafeneve, në rrugë, në autobus. Që të gjithë e ndjejmë vështirësinë e gjendjes, që të gjithë e kuptojmë se diçka duhet bërë. Dhe secili prej nesh pandehet i zoti dhe është gati t’ia gjejë ilaçin sëmundjes: “Po të bënim kështu...”, “Duhet të bëjmë kështu...”
-Kush të bëjë?
-Qeveria!
E jo, zotërinj! Ekonomia jonë s’mund të përkëmbet dhe gjendja jonë s’mund të nderqet vetëm me punët që do të na bëjë Qeveria. Duhet të lëvizim edhe ne vetë. Por të lëvizim me punë dhe jo vetëm me fjalë.
Preferoni prodhimet kombëtare
Ekonomia jonë s’mund të organizohet nga fabrika e tatëpjetë, por nga shtëpia fshatare përpjetë, deri në fabrikë. Katër-pesë fabrika më tepër, nuk ia ndërrojnë dot fytyrën ekonomike Shqipërisë. Organizimi ynë ekonomik duhet të fillojë pra, nga katundi: sindikalizmi i katundarëve në korporata prodhimi; shfrytëzimi sa më racional i pasurive bujqësore dhe blegtorale; vleftësimi i prodhimeve dhe industrializimi i tyre. Këto do të bëhen me të vërtetë me iniciativën e Qeverisë dhe me ndihmën e Bankës Bujqësore që po krijohet, por, që të realizohen dhe të japin frytet e duhura, duhet që këto iniciativa të gjithë ne t’i përqafojmë dhe t’i përkrahim.
Qysh? Duke inkurajuar prodhuesit, duke i ndihmuar me këshilla të vlefshme, duke i forcuar me fjalë shpresëdhënëse, por, mbi të gjitha, duke preferuar, kudo dhe kurdoherë, prodhimet tona nacionale.
Çelësi i problemit
Këtu është çelësi i gjithë problemit: Duhet të jemi më egoistë, nacionalistë deri në fanatizëm, për çdo gjë e për çdo punë. Jo shunkë (mish i tymosur) Prage dhe verë Bordeaux ose Chianti, por kofsha mishi Shqipërie dhe verë Vlore e Leskoviku të shtrojmë nëpër banketet tona më pretencioze. Jo cohëra Anglie dhe mëndafshe fine mbi trupin tonë, por pëlhura dhe shajake shqiptare. Jo sixhadeja dhe mobilie të huaja nëpër dhomat tona, por qilima të punuar prej leshi shqiptar nga duar shqiptare, skemna (karrige) dhe tavolina dhe shtrate të punuara prej druri shqiptar nga mjeshtër shqiptarë. Dhe, kur do të na kapë etja në mes të vapës, të mos e shuajmë me birrë Gjermanie ose Japonie, por të mësohemi të pimë oranzhada dhe sitronata të bëra me portokaj dhe limona Shqipërie. Dhe, kur shohim se dikush prej nesh bën një punë e cila vleftëson prodhimin kombëtar dhe i jep punë dhe bukë shqiptarit, ta përkrahim me çdo sakrificë.
Kush? Qeveria?
Këtu nuk hyn më në punë Qeveria, por ti, dhe unë, dhe të gjithë ne. Si shembull do të sjellim inisiativën e fundit që mori Bashkia e Korçës për të themeluar një atelier, ku gratë e vobekta të atij qyteti do të mund të gjejnë sigurim jetese, duke punuar levenxa, qilima, çorape etj. Ja një iniciativë që duhet marrë si shembull prej gjithë Bashkive tona. Lesh kemi, duar kemi. Duhet vetëm iniciativa, që t’i vleftësojë. Dhe ne, të tjerët, kur merren të tilla iniciativa, duhet t’i përkrahim, duke i blerë me qejf dhe duke i preferuar prodhimet e këtyre korporatave. Kështu dhe vetëm kështu do të fillojë mëkëmbja e eknomisë sonë.
 




____________

Nga dollapet në biçikletë

Vedat Kokona, Botuar më 1939

Nga Tirana e re, në lëndinën që shtrihet pranë bulevardit të gjërë dhe të shtruar mirë, pashë dy burra me brekushe dhe me qeleshe të bardhë e të gjatë në krye. Njeri nga këta ja kishte hypur biçikletës. Me duar të nderura mbi timonin, me trupin që kishte humbur shqisën e ekuilibrit, me sy të ngulur në hapësirë, me nofulla të shtrënguara ay munohej të mësonte që t'a ngiste biçikletën. Tjetri, me supin e tij të mbështetur në supin e të parit me një dorë në timon dhe me tjetrën në shalë mundohej t'a drejtonte timonin dyke thirrur kohë pas kohe
-Hë bre burrë! Mbah-u drejt! Mos i shtrëngo duert! Shëko përpara! Avanti!
Por ay s'qe e mundur t'a drejtonte trupin! Përkundrazi.
E shtrenmbëronte edhe më shumë sikur ja bënte për inat. Atë çast rota e parë ndeshi në një gur të math, timoni u kthye me një herë, ay që ja kish hypur biçikletës u-rëzu dhe u-shtri mbi trekëndshin dhe pedalin e djathtë dhe tjetri mbi të. Brekushet e bardha (qe dita e parë e Bajramit) u-ndotën pak ahere dhe qeleshet e gjata u-rotulluan nëpër barin e njomë.
-Të kam thanë mor Zot, qi të shëkojsh gjithmonë përpara. Po ti shikon në qiell. S'ke me e mësue biçikletën tue shiku m'qiell. Sa i trashë qi qenke mër jahu!
U-ngritën. Pa i shkundur brekushet i pari deshi të fillonte me një herë nga puna.
-Sa sevdalli qi je! Mer mër qeleshen nji herë qit ë ka ra për tokë se tu nrak. Nalu nji herë. Sa të marrim pak frymë. Bre! Ka dy orë që rekmi, e s'po bajmë gja! Të hikën tri lekët pa mësue hala biçikletën. Prit t'a ndezim nji dahon nji herë! M'lodhe pasha Zotin!
Ndezën nga një cingar dhe u-sheshuan për pak kohë mbi lëndinë. I lashë atje dhe vijova rrugën. Më tutje, në bulevardet që zbresin nga ministrit nj'a pesëdhjet biçikleta shkonin e vinin me shpejtësi. Burra, kalamaj, më tepër brekushe e xhoka e qeleshe të gjatë, të zinte syri. Një varg i gjatë rrotash që niseshin nga ministrit e shkonin deri te Monumenti i Lirisë që për t'u rikthyer përsëri e përsëri për të vazhduar shëtitjen në kohën e mirë.
-Jepi bre! Jepi!
Ehe si vetëtima të kalonin përpara.
Njeriu dëfrehet ashtu si të mundë. Kënaqet me aty që ka. Diçka që mund t'i duket qesharake dikujt bën lumturin e tjetrit. Nuk ësht aspak një gjë e çuditshme të shëkosh tjetrin që nget me shpejtësi biçikletën për t'u dëfryer. Por ajo që më ra në sy atë ditë të parë Bajrami, ishte se biçikletave ja kishin hypur më tepër burra se sa kalamaj. Dhe ajo që të tërhiqte më tepër vërejtjen ishte se këta burra ishin me brekushe e me xhoka. Vjetë më parë, ahere kur biçikletat nuk ishin të shumta dhe kushtonin mjaft, shumë rrallë do të zinte syri një brekushe mbi biçikletë. Ditët e bajramit, për t'u dëfrye, katundarët ose edhe Tiranasit me xhokë, ngriheshin pa gdhirë e shkonin të kthenin dollapët. Kokëtatëpjetë në hapësirë, me dorën e shtrënguar në brezin e kuq të gjerë, ata i kthenin dollapet gjith ditën e ditës dhe kur zbrisnin, të shëkonin me një sy plot mburrje e trimëri se ata q'i kthenin dollapët njiheshin prej të gjithëve dhe numëroheshin me gjishta.
Sot kohët kanë ndryshuar. Dollapet më nuk kthehen se ata q'i kthenin venë e ja hypin biçikletës e rzohen nga një gur q'i del përpara rotës. Maqina është e frëngut dhe s'e kanë bërë ende të vetën.
Por jam i sigurt, se në pak kohë e sipër, brekusheja do t'a ngasë aqë bukur biçikletën sa i kthente edhe dollapet.
 

Politika

Gjergj Bubani, Botuar mE 1931

Konstancë, 20 gusht 1931. Një ditë e bukur vere. Dielli, hipur në kulm të kaltërsisë qiellore, shtie mbi ne, pa kursim, tufat e rrezeve të ngrohta.
Asdreni mbaroi së shtypuri "Psalme Murgu" dhe ndjehet i lumtur. Unë e njoh Asdrenin tonë kur është më qejf; vetullat zakonisht të lëshuara tatëpjetë, në mënyrë të vrenjtur, çelen, duke lënë gëzimin të pasqyrohet në sytë e poetit-murg. Prandaj, përpara se të guxoj t'i propozoj mikut tim më plak ndonjë gjë të jashtëzakonshme, jam i detyruar të shtie një vështrim në sytë e tij të thellë, që janë barometri i gjendjes së tij shpirtnore.
-Asdren!
-...
-Asdren!
-Çë?
-Vapë!
-Po.
-Ke punë?
-Jo.
-A shkojmë në "Trei Papuci"?
-Ku?
-Në bregdet, në "Trei Papuci", të lahemi?
-Mirë, shkojmë.
Dhe u nisëm. Ia muarm udhës ngadalë, si dy përtacë që s'kanë për se të nxitohen. Udhës, muhabet i ëmbël.
-A e di se ç'është sot?-më pyet Asdreni.
-Ç-është?
-20 gusht.
-Dhe çë në është 20 gusht?
-Ç'keni ju më 20 gusht?
-Ç'të kemi? Ditë të bukur, siç po sheh, me diell tëngrohtë.
-Aq?
-Aq.
-Nuk keni edhe një gjyq?
-Gjyq?
-Po, në Korçë. Nuk e keni sot gjyqin me Antonaqin?
-A! Mirë thua! Pa shih! Hej, dreq o punë!
-Kur s'rrini urtë!
-Por, ja, dëgjo, xhaxha Asdren: Antonaqi ndodhet këtu në Konstancë. Ka ardhur për banja. Çfarë soj dreq gjyqi do të zhvillohet në Korçë, kur edhe paditësi, edhe i padituri ndodhen këtu?!
-Atë po mendoja edhe unë.
-E? Ç'thua?
-Ka edhe më keq?
-Si më keq?
Asdreni u ndal vendit dhe vazhdoi me zë të ulur sikur të desh mos e dëgjonte tjetërkush jashtë meje: -Tani e dy javë, më erdhi një zarf nga Bukureshti, nga Kryekonsullata. Më përcillnin një letër-ftesë të Gjyqit të Korçës për t'ia komunikuar "Shqipërisë së Re". Mihali ishte në Techirghiol, në banjat. Vajta atje ta gjej dhe t'ia komunikoj ftesën...Dëgjon?
-Fol, se veshët prandaj m'i ka bërë nëna.
-Vajta në Techirghiol dhe hoqa drejt e në odën e tij. Trokas. "Hyr"! Hap derën dhe mbetem i shastisur. Cilin beson se gjeta brenda?
-Mihalin.
-Po, Mihalin, por jo vetëm.
-Po me cilë?
-Me Antonaqin!
-Me Antonaqin?
-Po. Unë vete të komunikoj padinë dhe gjej brenda, që thua ti, hem të paditurin, hem paditësin!
-Çudi besa! Por ç'bënin atje që të dy? Sigurisht, ziheshin.
-Jo, more "Brumbull", hiç. Ia kishin shtruar muhabetet ëmbël-ëmbël, h anin mezera dhe pinin verë të zezë. Mbeta me ftesën në dorë. Më në fund ua plasa mbi tryezë dhe shkova i zemëruar. Dëgjon punë? Venë një botë të tërë në lëvizje për gjyqin e tyre dhe ata hasen, puthen e bëjnë qejf. Bereqaversen që s'jam unë gjykatës në Korçë, se do t'i dënoja që të dy.
-Nuk duhet të zemërohesh. Kështu e ka politika. Zotrote je poet, s'merr vesh nga politika. E-e! Sa kam parë unë!
-Ç'politikë, more? Ç'taksirat kam unë dhe tjetri të thyejmë këmbët për hatrin e politikës suaj? Sot ziheni, nesër pajtoheni! Sot gjykoheni, nesër putheni e përqafoheni! Të ta marr atë dosë-politikë e të ta përpjek pas shkëmbit!
Dhe me të vërtetë përpara nesh ishte një shkëmb. Kishim mbërritur në bregdet e ia muarm së tatëpjetës për në plazh. Asdreni i vrenjti vetullat. S'i fola më. Zbritëm ngadalë poshtë, rrëshqitëm bukur midis trupave të nderë, me vërejtje se mos shkelnim ndonjë dorë a ndonjë këmbë, dhe iu afruam restorantit që dominon plazhin "Trei Papuci". Tarraca e restorantit, rrafsh. Më kot shtinim sytë andej-këtej se mos gjenim ndonjë tryezë të lirë. Muhabeti dhe vapa na e kishin tharë gojën. Gryka, mbetur thatë, lypte, në mënyrë imperioze, freskim: një kupë me birrë të ftohtë.
Kur po rrotullonim sytë, treçerek të dëshpëruar, shohim në një cip të tarracës dy duar që po na e bënin me shenjë.
Ishin dy burra të trashë, me breçka banje, dy miq me fytyra gazmore. Ishin ata të dy, paditësi dhe i padituri, Mihali dhe Antonaqi! Secili kish përpara nga një gotë me birrë dhe nga një copë letër, të cilat i këndonin dhe qeshnin, shkuleshin së qeshuri. U afruam.
-Ç'po bëni këtu?!- i pyeti Asdreni.
-Nuk sheh? Po gjykohemi. Ai që do të dalë fajtor, do të paguajë birrat.
-Po ato letra ç'i keni?
-Muarm që të dy telegrame nga Korça, nga avokatët tanë. Na thonë se gjyqi u shty...Urdhëroni, ç'do merrni? Porositni pa frikë, se që të gjithë hyjnë në shpenzimet e gjyqit.
Porositëm nga një birrë.
-Kjo është politika?-më pyeti në vesh poeti.
-Kjo.
-Dreqi e marrtë edhe atë, edhe ju që e trazoni!
 




____________

Oshëtima në botën e librave

Vangjel KoÇa Botuar mE 1935

Letërsia sovjetike 1918- 1934. Mark Slonim botoi këto ditë, pranë Shtëpisë Botuese Gallimard në Paris, një Antologji të Letërsisë Sovjetike nga viti 1918 gjer në 1934. Është një punë që i intereson publikut. Çështja e “inteligjencës” ruse të tanishme po rrihet mirë nga autori, i cili e dokumenton me shembuj të ndryshëm dhe me pjesë nga letërsia ruse e re. Radhitja e shkrimtarëve është e gjërë dhe skrupuloze, megjithë vështirësinë për të dhënë një panoramë të plotë nga shkaku i numrit dhe ndryshimit të shkrimtarëve të sotëm, që janë duke u pjekur dhe në kërkim e sipër. Slonimi përvijëson me siguri procesin e kësaj literature që nga Kryengritja e gjer sot, duke studiuar frazën epike kryengritëse dhe më në fund fazën rikonstruktime. Kësisoj Slonimi arrin në teorinë e artit proletar që lind, në valëvitjet e ndryshme që e prunë në periudhën e tanishme të fortë, në të cilën shkrimtarët quhen sipas një përcaktimi të goditur të Stalinit- “inxhinierët e shpirtit”.
Meqënëse jemi e jemi në këtë shesh, le të kujtojmë këtu edhe studimin e gjatë dhe të shënuar, që ka botuar aty përpara në revistën “Nineteenth Centery” Cleb Struvei, profesor ordinar i gjuhës dhe i literaturës ruse në Universitetin e Londrës, mbi “literaturën ruse dhe posaçërisht mbi influencën e romancierëve evropianë e amerikanë në romancierët e RSSS-it”. Sidomos autori merret me tre emra të famshëm: Proust, Joyce, Don Passos, duke shkruar se i pari dhe i dyti nuk kanë patur kurrë një pjesë serioze në formimin e shkrimtarëve sovjetikë të sotëm. Përkundrazi, Don Passosi ka bërë shumë anëtarë edhe mbi të gjitha ka influencuar në ndërtimin e romanit të Katajevit: “Përpara, o Kohë!”. Po në qoftë se sot mund të bëhet fjalë për influencë aksidentale të vërtetë në letërsinë ruse, duhet të merret parasysh influenca e romanit realist klasik, veçanërisht të Balzakut, i vetmi që intereson me të vërtetë shkrimtarët sovjetikë. Psikologjia e fiziologjia shoqërore e Balzakut, ka çfarë t’u thotë anëtarëve të “realizmit shoqëror”.
Mitologjia e përgjithshme. –Doli në Francë (Larosusse) fashikulli XIX i “Mythologis Generale” që bëhet me kujdesen e Guirand-it. Sikundër edhe i përparshmi, edhe ky fashikull merret akoma me mitologjinë aziatike dhe të Persisë së vjetër veçanërisht. Para se të dëfrejë këndonjësin me legjendat magjike të Lindjes fantazipjellëse, autori përpiqet të vërë rregull në atë kaos që paraqet mitologjia iraniane. Me të vërtetë mitologjia iraniane, së cilës i mungon uniteti i mitologjisë greke, paraqet kundërshtimet dhe trazimet më të çuditshme, të cilat u detyrohen influencave të dinastive të ndryshme akemenide, arsakdie të sasanide, nga të cilat çdo ndonjë ka lënë gjurma të pashuara, me gjithë përpjekjet e unifikimit të Zorosastrit. Veç kësaj, gjithë kjo pasuri mitesh u ruajt gjer tek ne nga Avesta, e cila me karakterin e saj liturgjik përpiqet më tepër t’i shkundë fletët e ta ngushtojë. Vetëm më pas fantazia e nxehtë e Firdusit rikrijoi atë atmosferë legjendare, që është burimi i mitologjisë së vërtetë. Kështu historia mitike e Persisë rron prapë në poemën e çuditshme të “Shah Nameh”-së (“Libri i Mbretërve”) ku figurat e mitologjisë persiane, demonë e perëndi, luftojnë pareshtur në personat e heronjve të ndryshëm; megjithëkëtë, prapë atje lulëzojnë episode të hijshme e të njoma, si kallëzimi i dashurive të Zal-it të fortë dhe të Rudabek-ut të bukur.
Ollivaud. –Les Origines intelecutelles du Jardin d’Enfants. Lipschutz, Paris) “Shkolla është ajo-thotë autori- që i bie barrë të sugjerojë qarkun e ideve të djalit edhe ta ndalojë që të bjerë në formula të zbrazëta, si në sheshin e mendimit, ashtu edhe në sheshin e veprimit”. Më tej shton: “Duam që shkolla të mos mbetet në planin e pasmë të formimit mendor të të rinjve tanë. Duam ta bëjmë njerëzore pedagogjinë”.
Me të vërtetë shumë njerëzor është ky libër, i cili merret, pa ngushtësi idesh, me edukatorët më të mëdhenj të miturisë. Duke afruar punët mjekësore me punët pedagogjike, autori tregon tretjen e tyre të imtë edhe të mirat që mund të nxjerri djali nga një edukatë e kuptuar mirë. Punët e shpirtit dhe stërvitjet fizike duhet të lidhen në një mënyrë që djali të mund të shkojë nga shkolla në shtëpi, nga familja në jetën shoqërore, pa patur nevojë që të realizojë në çdo etapë një adaptim të ri.
 

Viti 1933 po na gjen edhe neve me një deficit buxheti shtetëror mjaft të rëndësishëm. Është një grusht që shtete të tjerë e kanë pritur më parë se ne. Prandaj edhe këtu, si në shumë vende të tjerë qeveria jonë nuk mungoi të marrë, ndonëse pak vonë – më mirë vonë se kurrë – thotë një fjalë popullore – gërshërën në dorë dhe të fillojë të qethë, sa është e mundur, shpenzimet e Shtetit dhe rrogat e nënpunësve.
Duhet ta themi se deficiti i shteteve të tjerë nuk ngjan aspak me atë të Shtetit tonë. Shtetet e tjerë, të dërmuar nga lufta botërore dhe të mbytur gjer në vetulla në borxhe, do të arrinin padyshim në gjendjen që janë. Çdo përpjekje nga ana e tyre për te përballuar këtë rrezik financiar ka qenë e kotë. Mirëpo puna jonë ishte krejt ndryshe. Ne as humbëm nga lufta, as u ngarkuam me borxhe lufte. Bile mund të themi se ne nga lufta patëm edhe një fare fitimi.
Po ne kujtuam xhepet e popullit dhe arkat e Shtetit do të ishin burime floriri që nuk do të shteronin kurrë. Dhe s’ka fjalë që ky besim ose kjo pandehje na bëri që të matemi me hijen e mëngjezit dhe të mos i çajmë aspak kryet për të ardhmen e këtij vendi. U dëftuam shumë huvardenj në përdorimin e të hollave të Shtetit dhe nuk munguam të zbatojmë edhe një sistem administrativ mjaft të gjerë për rregullimin e vendit, sistem i paduhur dhe i papërshtatshëm me nevojat dhe interesat tona. Krijuam institute dhe nënpunësira jo vetëm të panevojshme, po bile të dëmshme. Dhe këto vetëm e vetëm që t’u gjejmë punë dhe vende njerëzve tonë. I veshëm Shqipërisë një robë të rendë e shumë të gjerë, jo të përshtatshme pas trupit të saj të holle e delikat. S’ka fjalë se po t’i nderim këmbët tona sipas jorganit, nuk do të arrinim sot në një gjendje financiare kaq të vështirë, gjendje e cila po na bie festen vërdallë.
Po kjo kaloj më. Prandaj e quajmë të tepërt të merremi me një gjë të shkuar dhe që s’kthehet më. Tani mbetet të mendojmë se çdo të bëjmë këtej e tutje. Ja këtu qëndron i gjithë problemi, që lyp një zgjidhje të shpejtë e përfundimtare. E pranojmë dhe ne se zgjidhja e këtij problemi nuk është një pune e lehtë. E dimë. Po fakti është se gjer sa do ta zëmë punën me seriozitet dhe me ndërgjegje të pastër, pa fjalë do të kemi përfundime të kënaqshme. Vullnet të fortë, punë me mend, shpirt të qëruar dhe sakrificë – ja ato që do të na bëjnë ta kapërcejmë, burrërisht, edhe këtë të keqe.
Nuk duhet të shqetësohemi. Duhet të qëndrojmë të patundur përpara çdo të keqeje, ashtu sikundër një kapetan i mirë vapori qëndron përpara dallgëve dhe fortunave të tmerrshme të një oqeani. Dhe duhet të qëndrojmë, sepse merita e një Kombi që ka vendosur të rrojë i lirë dhe kryelartë, e një Kombi që e ka fituar lirinë e tij me gjak, e një Kombi që nuk i njeh kufi flis së tij – sikundër ky yni – tregohet në raste kritike. Një Komb që ta meritoje lirinë – si e ka thënë fare bukur një njeri i madh i kohës së sotme – duhet të jetë i fortë në karakter, në mënyrë që ekuilibri të mos turbullohet as kur Kombi është i ndriçuar nga dielli i lëvdimit, as kur është i goditur nga grushte të pa merituara të fatit.
Ne kemi të gjithë mundësitë që të rrojmë mirë dhe me mjetet dhe fuqitë tona. Dielli i begative e mbulon çdo kënd të Atdheut tonë. Nuk ngjajmë aspak me disa vende – për të cilat natyra është treguar dorështrënguar – që janë të detyruara të zgjatin sytë përtej kufijve të tyre dhe të nderin dorën, gjë që ka patur përfundime jo të mira për ta. Prandaj ne, duke qenë zot në vendin tonë dhe duke bërë çdo përpjekje, çdo sakrificë, çdo mundim, do të jemi në gjendje të rrojmë të lumtur. Dhe do të rrojmë.
 




____________

Kryengritjes iu dha një fund me triumfin e plotë të Ahmet Zogut, i cili mori provizorisht frenat e shtetit, që nga komanda e përgjithshme e operacionit. Parlamenti është thirrur me vrap dhe qeveria definitive besojmë të jetë formuar deri tani. Cilët do jenë personat që do ta formojnë këtë qeveri dhe me ç'programe do vijë ajo, besojmë se nuk intereson aspak. Personat s'kanë asnjë rëndësi, një herë që do të zgjidhen prej klikës dhe s'do mundin ta mbajnë fuqinë veçse sa kohë qëndrojnë besnikërisht nën influencën e saj. Sa për programet, e shkuara na mësoi jo vetëm të mos i besojmë, por as që të lodhim veshët tue i dëgjuar. Pra, rëndësia e tërë sot qëndron te klika q'e rrethon trimin e Matit dhe në cilën klikë, domosdo, ai ka fjalën më të madhe. Mundim të themi pra, se që sot e derisa të mblidhet në Tiranë një Parlament i ri, i zgjedhur me tërë rregullën, e kësisoj shteti të hyjë në jetën e tij normale, i vetmi zot dhe i vetmi përgjigjës në Shqipëri mbetet Ahmet Zogu.
Begu Matjan lypset ta kuptojë mirë këtë gjë dhe, në është i mençëm, të mos lihet t hiqet pas hunde prej atyre që kërkojnë të peshkojnë në ujëra të turbullta.
Populli i Shqipërisë ka disa vite me radhë që po vuan dhe është shumë i dëshpëruar për të ardhmen. Egoizma dhe ambicionet personale s'u kanë dhënë deri më sot kohë politikanëve tanë të plotësojnë detyrën e tyre më të madhe, të përkujdesen për atë popull. E mirë! Këto ambicione lypset të shuhen, të mos jenë më, ne duam të kemi qetësi në atdhe, ne duam të rrojmë fatlumë brenda në shtëpinë tonë. E shkuara ashtu siç është, plot gjak dhe eshtra, lypset flakur në torbën e harrimit, në duam të na buzëqeshë një e ardhme e shkëlqyer. Këtë presim ne, shqipëtarët e paanshëm, por me dhembje për atdhe, nga Ahmet Zogu, dhe jo gjyqe politike e dënime me vdekje gjëra që s'mund t'i sjellin popullit veçse vështirësi, gjëra që mundin të shkaktojnë sërish turbullimin e qetësisë në atë vend mjerush. Populli u lodh!
Populli është ngopur e s'duron më gjakderdhje të reja.
Pësimet e vitit të kaluar le t'i bëhen mësime Begut Matjan dhe le ta bindin se populli shqiptar, me gjak që ndizet shpejt, s'është e mundur të durojë një sundim arbitral. Pra, le të peshohen mirë që sot e tej vendimet e veprimet e qeveritarëve.
 

Viti 1933 po na gjen edhe neve me një deficit buxheti shtetëror mjaft të rëndësishëm. Është një grusht që shtete të tjerë e kanë pritur më parë se ne. Prandaj edhe këtu, si në shumë vende të tjerë qeveria jonë nuk mungoi të marrë, ndonëse pak vonë – më mirë vonë se kurrë – thotë një fjalë popullore – gërshërën në dorë dhe të fillojë të qethë, sa është e mundur, shpenzimet e Shtetit dhe rrogat e nënpunësve.
Duhet ta themi se deficiti i shteteve të tjerë nuk ngjan aspak me atë të Shtetit tonë. Shtetet e tjerë, të dërmuar nga lufta botërore dhe të mbytur gjer në vetulla në borxhe, do të arrinin padyshim në gjendjen që janë. Çdo përpjekje nga ana e tyre për te përballuar këtë rrezik financiar ka qenë e kotë. Mirëpo puna jonë ishte krejt ndryshe. Ne as humbëm nga lufta, as u ngarkuam me borxhe lufte. Bile mund të themi se ne nga lufta patëm edhe një fare fitimi.
Po ne kujtuam xhepet e popullit dhe arkat e Shtetit do të ishin burime floriri që nuk do të shteronin kurrë. Dhe s’ka fjalë që ky besim ose kjo pandehje na bëri që të matemi me hijen e mëngjezit dhe të mos i çajmë aspak kryet për të ardhmen e këtij vendi. U dëftuam shumë huvardenj në përdorimin e të hollave të Shtetit dhe nuk munguam të zbatojmë edhe një sistem administrativ mjaft të gjerë për rregullimin e vendit, sistem i paduhur dhe i papërshtatshëm me nevojat dhe interesat tona. Krijuam institute dhe nënpunësira jo vetëm të panevojshme, po bile të dëmshme. Dhe këto vetëm e vetëm që t’u gjejmë punë dhe vende njerëzve tonë. I veshëm Shqipërisë një robë të rendë e shumë të gjerë, jo të përshtatshme pas trupit të saj të holle e delikat. S’ka fjalë se po t’i nderim këmbët tona sipas jorganit, nuk do të arrinim sot në një gjendje financiare kaq të vështirë, gjendje e cila po na bie festen vërdallë.
Po kjo kaloj më. Prandaj e quajmë të tepërt të merremi me një gjë të shkuar dhe që s’kthehet më. Tani mbetet të mendojmë se çdo të bëjmë këtej e tutje. Ja këtu qëndron i gjithë problemi, që lyp një zgjidhje të shpejtë e përfundimtare. E pranojmë dhe ne se zgjidhja e këtij problemi nuk është një pune e lehtë. E dimë. Po fakti është se gjer sa do ta zëmë punën me seriozitet dhe me ndërgjegje të pastër, pa fjalë do të kemi përfundime të kënaqshme. Vullnet të fortë, punë me mend, shpirt të qëruar dhe sakrificë – ja ato që do të na bëjnë ta kapërcejmë, burrërisht, edhe këtë të keqe.
Nuk duhet të shqetësohemi. Duhet të qëndrojmë të patundur përpara çdo të keqeje, ashtu sikundër një kapetan i mirë vapori qëndron përpara dallgëve dhe fortunave të tmerrshme të një oqeani. Dhe duhet të qëndrojmë, sepse merita e një Kombi që ka vendosur të rrojë i lirë dhe kryelartë, e një Kombi që e ka fituar lirinë e tij me gjak, e një Kombi që nuk i njeh kufi flis së tij – sikundër ky yni – tregohet në raste kritike. Një Komb që ta meritoje lirinë – si e ka thënë fare bukur një njeri i madh i kohës së sotme – duhet të jetë i fortë në karakter, në mënyrë që ekuilibri të mos turbullohet as kur Kombi është i ndriçuar nga dielli i lëvdimit, as kur është i goditur nga grushte të pa merituara të fatit.
Ne kemi të gjithë mundësitë që të rrojmë mirë dhe me mjetet dhe fuqitë tona. Dielli i begative e mbulon çdo kënd të Atdheut tonë. Nuk ngjajmë aspak me disa vende – për të cilat natyra është treguar dorështrënguar – që janë të detyruara të zgjatin sytë përtej kufijve të tyre dhe të nderin dorën, gjë që ka patur përfundime jo të mira për ta. Prandaj ne, duke qenë zot në vendin tonë dhe duke bërë çdo përpjekje, çdo sakrificë, çdo mundim, do të jemi në gjendje të rrojmë të lumtur. Dhe do të rrojmë.
 

Sikundër dihet prej të gjithëve, programi në fuqi e ka përcaktuar “Mësimin e jetës” jo vetëm me një emër të bukur, por edhe me vleftën që i ka njohur, duke e bërë boshtin e gjithë mësimeve të tjera. Njohja e meritës vërtetohet tërthorazi nga rëndësia që (programi) ka dashur t’i japë qëllimit të këtij mësimi..
Po si zbatohet ky program madhor?
Le të akuzoj më së pari veten time: arsimtarët e kryeqytetit e dinë se unë e kam pagëzuar ndryshe “Mësimin e jetës” duke i vënë emrin “Mësimi i vdekjes”. Dhe ja pse:
Sepse, me pak përjashtime, kudo që kam qenë në këtë mësim, nuk kam dalë i kënaqur. Kjo ka rrjedhur nga dy shkaqe: së pari nga metoda e keqe, pastaj nga lënda dhe mungesa e një përfundimi.
Mësuesve tanë u është tiposur se mësimi duhet shtjelluar vetëm me anë pyetjesh. Kështu rastet më të bukura në të cilat mund të kallëzonte ose të paraqiste ndonjë gjë që prek shpirtin e fëmijës, shkojnë më kot. Edhe vetë nxënësit do të kishin diçka që u ka bërë përshtypje nga jeta, për ta rrëfyer. Pra, kallëzimi është një formë që luan rol të madh. Po mësuesi “serioz” nuk i le nxënësit të dalin jashtë temës, i detyron të përgjigjen ç’kërkon pyetja dhe mbaroi. Ai fabrikon pyetje të tjera, të cilat, ndonjëherë, përsëriten nga disa nxënës me radhë dhe përgjigjja shkon gojë më gojë, e, si mbllaçitet, i jepet mësuesit horas (bashkërisht). Të them të drejtën, mua më ka ardhur keq që në mësimin e jetës, nxënësi i shëmbëllen mësuesit vetë. Ju do të më besoni dhe do t’i mëshironi nxënësit e gjorë, vetëm atëherë kur të dëgjoni pyetjet që u bëhen, të shumtën e herës, mbi bazën e një fytyre a tabloje. Prandaj, le të kujtojmë disa pyetje tipike. Bie fjala, kur paraqitet në klasën e parë tabloja e lopës, zakonisht bëhen të tilla pyetje: Ç’është kjo? Një nxënës përgjigjet së largu: Lopa!
Mësuesi vazhdon me një pyetje tjetër: Cilat janë pjesët e trupit të lopës? Ç’është kjo? (i tregon nxënësit me shenja të ndryshme se duhet të flasë për kryet e lopës dhe, pas disa pyetjesh ndërmjetëse, bie dakord me çiliminë që ky t’i përgjigjet pyetjes së parë)- Lopa ka kokën; ka trupin, katër këmbë dhe bishtin...Madje, edhe brirë, edhe sisë! Pas këtij përshkrimi, vijnë pyetjet e zakonshme: Ç’na jep lopa?-Qumështin. Ç’bëjmë me qumështin? – kos, gjalpë, djathë, gjizë, dhallë. Po tjetër ç’na jep lopa? –Viçin, mishin, lëkurën. Atëherë, bie zilja dhe mësuesi e përfundon mësimin duke formuar copra-copra këtë frazë zvarranike, të cilën fëmijët e përsërisin në kor: “Lopa, që na jep gjithë këto gjëra, është e dobishme!”
Edhe në klasën e dytë e të tretë mësimi shtjellohet në këtë mënyrë. Vetëm nga lënda shtohet gjësend më tepër për mënyrën e rrojtjes dhe llojet e ushqimit. Nganjëherë, i shtohet mësimit edhe ndonjë këshillë e thatë, për t’i pasur kujdes kafshët shtëpiake. Mirëpo, fëmijët janë aty vetëm me trup. Mendjen e zemrën e tyre i kanë tek lopa e tyre në shtëpi, tek vici i vogël që s’u përfill, tek jeta e vërtetë, plot gjallëri dhe vështirësi, ku marrin pjesë edhe ata...prandaj, kryet i varin si lopa dhe i ngrenë me gas vetëm kur dëgjojnë zilen shpëtimtare. Dhe kanë të drejtë. Se nëpër pyetjet e panevojshme të mësuesit dhe përgjigjeve mekanike të nxënësve, po i del lëndës së marrë nga jeta fryma e fundit.
Dhe mua më është dukur shumë herë sikur dhoma e mësimit binte erë temjan. Pastaj, duke dalë, kam peshuar përfundimet dhe pa dashur kam thënë: “more, ky s’meriton të quhet mësim jete, po mësim vdekjeje!” Këtë e kam thënë nga dëshpërimi, se kur kam pyetur mësuesin: “Cili ka qenë qëllimi i kësaj ore?”, s’ka ditur të më përgjigjej.
Pyetjen e përsërita kudo që asistova në mësimin e jetës. Por përgjigjet ma përsëritën e, bile, ma shtuan pakënaqësinë, kur pashë se edhe mësues më të mirë nga shokët e në pikpamje të aftësisë didaktike, nuk ishin në gjendje të përgjigjeshin. Rrallë e tek ka qëlluar që ndonjëri e ka mbështetur veprimin e vet në ndonjë nga pikat e programit, që kanë të bëjnë me qëllimin.
Kjo gjendje më detyroi vitin e kaluar të kërkoja me qarkore që të shënohej edhe nëpër ditare. Megjithëkëtë, “Mësimi i jetës” nuk ka gëzuar ndryshim as në përgatitjen e dëshiruar, as në metodë, as në përfundime. Dhe të 19 pikat e programit mbeten në hava.
Po fajin kryesor nuk e ka mësuesi. Qëllimi i “Mësimit të jetës” në programin e sivjetshëm nuk është shprehur si duhet, i përmbledhur në pak fjalë që të përmbajnë shenjat e qënësishme të një kuptimi të qartë. Përkundrazi, vendin e përcaktimit të qëllimit, e zënë 19 pikat e përmendura që sillen rrotull qëllimit. Dhe këto pika, qofshin të gjitha të qarta, janë të shpërndara e të përgjera në të tri faqe e gjysmë të programit si shkëndijat e thëngjijtë e vegjël në hirin e një mangalle afro të shuar. Dhe mësuesi i varfër që e trazon këtë hi, nuk i mbledh dot. Por, edhe sikur t’i mbledhë, ç’t’i bëjë? Duhet zjarr me prush dhe flakë pa të ngrohet zemra e tij e mpirë nga thëllimi. Dhe këtë zjarr mund ta ndezë vetëm një qëllim i caktuar në bazë të nevojave jetike të kombit tonë. Vetëm ky qëllim mbush kohën me ide të kthjellta dhe zemrën me ndjenja të larta. Pa qëllim të përcaktuar, s’mund të ketë kuptim të njëjtë për të gjithë; pa një kuptim të tillë evident, nuk mund tokemi vullnetin e duhur për të kërkuar mënyra e mejte që t’ia mbrijmë qëllimit sa më mirë.
Ky është shkaku kryesor që “Mësimi i jetës” është degraduar aq sa, sotpërsot, i shërben përgjithërisht vetëm një qëllimi të dorës së dytë: përgjigjes së nxënësve me fjali të plota. Mësuesi është bërë rob i një metode: pyetja pa një nevojë të lindur nga nxënësit. Ky është, ndoshta, fataliteti që mësuesi merr e jep mekanikisht vetëm atë lëndë skeletike që parashikon programi. Kështu, zemra e tij i përngjan një limoni të shtrydhur dhe asgjë s’i bën më përshtypje, të gjithave u ka dalë shija duke folur përherë njëlloj mbi to, pa një qëllim të caktuar si ideal.
Këto u kushtojnë më fort fëmijëve të njomë dhe jetës së tyre, që s’më ngjan të ketë ndonjë dobi prej këtij mësimi. Prandaj, pyes si në krye: cili është qëllimi i këtij mësimi, më ka takuar dendur të marr përgjigjen: “Qëllimi është që nxënësit të marrin disa njoftime nga jeta”..Thuajse të gjithë arsimtarët e filloreve të këtushme mundohen t’ua mbushin kokën fëmijëve me njoftime të ndryshme nga jeta. Rekordin, më ngjan se e meriton në këtë përpjekje, personeli femëror...Kam gjetur mësuese të mira që në bazë të një tabloje a pikture, kanë përfolur me nxënëset për punët e ndryshme të bujkut dhe veglat që përdor ai në një sinë të tërë; kam takuar mësuese që e fillojnë mësimin me delen dhe e mbarojnë me përdorimin e gjithë prodhimeve që jep delja; kam dëgjuar mësuese që kanë folur në klasë për luftën në tokë, luftën në det dhe luftën në ajër; kam asistuar në mësime jete, ku mësuesi (ndonjëherë, drejtori vetë) është munduar t’u mësojë nxënësve si pastrohet shtëpia, si bëhen gjellët...e të tjera.
Ja se ku na shpie dëshira e tepruar për të dhënë sa më shumë njoftime nga jeta! Por, edhe sikur t’i lemë mënjanë ata që shkojnë në ekstrem, përsëri më duket e papranueshme që të japim në shkollë njoftime nga jeta. Dhe jam kaq i bindur, sa nuk ma mbush syrin as edhe një shëtitje me nxënësit atje ku ndodhen sendet ose bëhen punët e mësimit të jetës. Sepse duhet, jo vetëm et kemi një plan të qartë se ç’do të shohin dhe ç’të re do të paraqesim, por është e domosdoshme sesa do t’u vlejë ajo që u japim nxënësve me aq mundime reciproke. Fuqitë tona mund t’i përdorim vetëm atëherë kur ta kemi të qartë qëllimin final të këtij mësimi të përbërë nga lëndët më kryesore. Vallë, mos pretendojmë se me anë të qëllimit të jetës t’i përgatisim nxënësit për jetën praktike që të bëhen bujqër, barinj e zantatçinj?! JO. Mos vallë nxënësit tanë rrojnë në një kryeqytet si Parisi apo Londra dhe s’kanë të përpjekur fare me natyrën ose objektet që paraqiten në “Mësimin e jetës”? Përkundrazi, shumë herë kanë haber nga jeta më tepër se ne vetë. Kështu ne i mërzitim me gjëra që i dinë. Po ja dhe s’i ditkan, përse të përdoret koha më e vlefshme për sende që fëmijët e klasave të ulëta të shkollave fillore s’i kuptojnë dot lehtësisht dhe që do t’i mësojnë me themel në lëndët e klasave më të larta?...
Kjo eksperiencë e keqe e mbushi kupën aty para disa ditësh me njërin nga mësuesit më të mirë që kemi. Prandaj s’mu durua, mora programin..
 

Letërsia sovjetike 1918- 1934. Mark Slonim botoi këto ditë, pranë Shtëpisë Botuese Gallimard në Paris, një Antologji të Letërsisë Sovjetike nga viti 1918 gjer në 1934. Është një punë që i intereson publikut. Çështja e “inteligjencës” ruse të tanishme po rrihet mirë nga autori, i cili e dokumenton me shembuj të ndryshëm dhe me pjesë nga letërsia ruse e re. Radhitja e shkrimtarëve është e gjërë dhe skrupuloze, megjithë vështirësinë për të dhënë një panoramë të plotë nga shkaku i numrit dhe ndryshimit të shkrimtarëve të sotëm, që janë duke u pjekur dhe në kërkim e sipër. Slonimi përvijëson me siguri procesin e kësaj literature që nga Kryengritja e gjer sot, duke studiuar frazën epike kryengritëse dhe më në fund fazën rikonstruktime. Kësisoj Slonimi arrin në teorinë e artit proletar që lind, në valëvitjet e ndryshme që e prunë në periudhën e tanishme të fortë, në të cilën shkrimtarët quhen sipas një përcaktimi të goditur të Stalinit- “inxhinierët e shpirtit”.
Meqënëse jemi e jemi në këtë shesh, le të kujtojmë këtu edhe studimin e gjatë dhe të shënuar, që ka botuar aty përpara në revistën “Nineteenth Centery” Cleb Struvei, profesor ordinar i gjuhës dhe i literaturës ruse në Universitetin e Londrës, mbi “literaturën ruse dhe posaçërisht mbi influencën e romancierëve evropianë e amerikanë në romancierët e RSSS-it”. Sidomos autori merret me tre emra të famshëm: Proust, Joyce, Don Passos, duke shkruar se i pari dhe i dyti nuk kanë patur kurrë një pjesë serioze në formimin e shkrimtarëve sovjetikë të sotëm. Përkundrazi, Don Passosi ka bërë shumë anëtarë edhe mbi të gjitha ka influencuar në ndërtimin e romanit të Katajevit: “Përpara, o Kohë!”. Po në qoftë se sot mund të bëhet fjalë për influencë aksidentale të vërtetë në letërsinë ruse, duhet të merret parasysh influenca e romanit realist klasik, veçanërisht të Balzakut, i vetmi që intereson me të vërtetë shkrimtarët sovjetikë. Psikologjia e fiziologjia shoqërore e Balzakut, ka çfarë t’u thotë anëtarëve të “realizmit shoqëror”.
Mitologjia e përgjithshme. –Doli në Francë (Larosusse) fashikulli XIX i “Mythologis Generale” që bëhet me kujdesen e Guirand-it. Sikundër edhe i përparshmi, edhe ky fashikull merret akoma me mitologjinë aziatike dhe të Persisë së vjetër veçanërisht. Para se të dëfrejë këndonjësin me legjendat magjike të Lindjes fantazipjellëse, autori përpiqet të vërë rregull në atë kaos që paraqet mitologjia iraniane. Me të vërtetë mitologjia iraniane, së cilës i mungon uniteti i mitologjisë greke, paraqet kundërshtimet dhe trazimet më të çuditshme, të cilat u detyrohen influencave të dinastive të ndryshme akemenide, arsakdie të sasanide, nga të cilat çdo ndonjë ka lënë gjurma të pashuara, me gjithë përpjekjet e unifikimit të Zorosastrit. Veç kësaj, gjithë kjo pasuri mitesh u ruajt gjer tek ne nga Avesta, e cila me karakterin e saj liturgjik përpiqet më tepër t’i shkundë fletët e ta ngushtojë. Vetëm më pas fantazia e nxehtë e Firdusit rikrijoi atë atmosferë legjendare, që është burimi i mitologjisë së vërtetë. Kështu historia mitike e Persisë rron prapë në poemën e çuditshme të “Shah Nameh”-së (“Libri i Mbretërve”) ku figurat e mitologjisë persiane, demonë e perëndi, luftojnë pareshtur në personat e heronjve të ndryshëm; megjithëkëtë, prapë atje lulëzojnë episode të hijshme e të njoma, si kallëzimi i dashurive të Zal-it të fortë dhe të Rudabek-ut të bukur.
Ollivaud. –Les Origines intelecutelles du Jardin d’Enfants. Lipschutz, Paris) “Shkolla është ajo-thotë autori- që i bie barrë të sugjerojë qarkun e ideve të djalit edhe ta ndalojë që të bjerë në formula të zbrazëta, si në sheshin e mendimit, ashtu edhe në sheshin e veprimit”. Më tej shton: “Duam që shkolla të mos mbetet në planin e pasmë të formimit mendor të të rinjve tanë. Duam ta bëjmë njerëzore pedagogjinë”.
Me të vërtetë shumë njerëzor është ky libër, i cili merret, pa ngushtësi idesh, me edukatorët më të mëdhenj të miturisë. Duke afruar punët mjekësore me punët pedagogjike, autori tregon tretjen e tyre të imtë edhe të mirat që mund të nxjerri djali nga një edukatë e kuptuar mirë. Punët e shpirtit dhe stërvitjet fizike duhet të lidhen në një mënyrë që djali të mund të shkojë nga shkolla në shtëpi, nga familja në jetën shoqërore, pa patur nevojë që të realizojë në çdo etapë një adaptim të ri.
 

Fatkeqësisht, gjendja politike e brendshme në Shqipërinë e sotme nuk është aq e pëlqyer. Parlamenti i parë i Shqipërisë së lirë nuk përfaqëson idenë kombëtare shqipëtare plotësisht. Ngjajnë në Tiranë gjëra të parregullta. Pranimi i deputetëve të Drinit, ashtu siç ngjau, s'është asfare i drejtë dhe i rregullt. Sjellja e qeverisë mbi çështjen e esatistëve ka për të kallëzuar gjithmonë në guvernat e ardhme pazotësinë e qeverive të para të Shqipërisë. Sjellja e feudalëve dhe "ashtu e dua unë" e disa ministrave, të cilët e kanë pandehur Shqipërinë as shumë, as pak, si një çiflig të trashëguar, do të hapë, në s'ka hapur gjer më sot, në Shqipëri një luftë të re politike, luftën kundër feudalizmit;. Ata që qëndrojnë sot në kryen e Shtetit Shqipëtar, dhe të cilëve fatkeqësisht u vonon dhembja për Atdhe (këtë gjë na e treguan punërat e tyre) , s'përfaqësojnë gjë tjetër përveç feudalizmin dhe aristokratinë e Shqipërisë. Prandaj qëndrimi i tyre atje është i hë-për-hëshëm.
Mundim të themi se s'janë gjë tjetër, përveç se gërmadhat e mbetura prej gjendjes së djeshme të Imperatorisë Otomane. Natyrisht, siç u shojt Imperatoria, ashtu do të shuhen dalëngadalë edhe gërmadhat e mbetura pas asaj. Gjendja e sotme në Shqipëri s'është gjendja definitive. Populli s'është ende ngatërruar në qeverisin e tij. Është i lënë në duart e pakicës feudale. Se populli shqiptar s'ka kuptuar gjer më sot që fuqia është ai. Por nuk do të vonojë koha që ta kuptojë. Por nuk do të vonojë koha të dërgojë në parlament, në vend të pashallarëve dhe të bejlerëve, bijtë e tij, gati të punojnë për të dhe të mbrojtnë të drejtat e tij. Dhe atëherë vjen vetvetiu demokratia, lulja e qytetërimit shtetor.
Gjendja e sotme në Shqipëri është gjendja e mesme, midis robërisë dhe lirisë. Është udha nga lipset shkuar që të vemi që nga errësira e robërisë në ditën e lirimit. Është një gjë shumë natyrale.
Por pyetja është kështu: Kjo udhë, vallë, sa e gjatë do të jetë? Kur do të vijë dita e Lirisë së plotë? Përgjigjen s'mund të na e japë tjetër njeri përveç se populli shqiptar. Ai është fuqia dhe shpresa e Shqipërisë. Në duart e tij varet Liria e tij.
Nxirrni popullin prej errësirës ju, bijtë e tij të mësuar, tregojini atij fuqinë e tij! Bëjuni mësonjësit e qytetërimit të tij! Dhe kështu keni për të sjellë Lirinë e plotë dhe sovranitetin e tij. Ju, shqipëtarët e vërtetë, njerëz të mëdhenj, që keni kërkuar vite të plota pupitret (bankat) e shkollave të nalta, në doni të jeni me të vërtetë të mëdhenj, mësojeni popullin shqipëtar, tregojini atij fuqinë e tij dhe e udhëhiqni në Lirinë e tij!