Nga Maks Velo

Mbas tre shekujsh të rritjes së fuqisë osmane (l6,17,18) në shekullin e 19-të, duken shenjat e para të dekadencës së perandorisë. Atëherë fillojnë dhe vizitat, shërbimet, ekspeditat dhe udhëtimet e një numri të madh diplomatësh, ushtarakësh, shkencëtarësh, artistësh, shkrimtarësh dhe vagabondësh nga të cilët botohen në Evropë raporte, ditare, shkrime, vizatime(1). Ato rrahin një sërë problemesh administrative, gjuhësore, historike, folklorike, arkitektonike, arkeologjike, gjeologjike, tregtare, të florës dhe të faunës dhe të metereologjisë. Të gjithë këta janë evropianë. Për herë të parë Shqipëria po studiohet. Perandoria Islamike Osmane nuk ish e zonja të studionte veten e vet dhe si rrjedhim, as shtetet që kish nën sundim.
Me sa duket interesimi i kancelerive, shoqatave shkencore dhe industriale, personave privatë rritet edhe për vendet ballkanike që kanë fituar pavarësinë ose jo, në pritje të zhvillimeve të reja. Dhe për më tepër, sepse Shqipëria një nga vendet e para ku u përhap krishterimi, po vuante akoma sundimin osman, që e kish detyruar pjesën më të madhe të popullsisë të konvertohej në myslimane. Po asnjëri nga këta shkencëtarë nuk analizon artin bizantin. Ka vetëm informacione(2).
Ky shekull, i 19-ti, ka burime dhe informacione të shumta, që sot ndihmojnë shkencat albanologjike si lëndë e parë e paçmuar arkivore. Kuptohet që festimet e bujshme me fishekzjarre dhe ballo në gjithë kryeqytetet evropiane, për ardhjen e shekullit të ri, të XX-të, u ndjenë edhe në Shqipëri .
Perandoria Osmane po shkërmoqej. Shekulli i XX-të ish për vendin tonë me shumë evenimente të njëpasnjëshme që nga shpallja e pavarësisë më 1912, pastaj me formimin e një republike parlamentare, bekimin e mbretërisë, pushtimin fashist, diktaturën komuniste dhe së fundi demokracinë problematike. Në kërkimin e identitetit kombëtar kemi disa pika referimi dhe vlera të padiskutushme dhe një bosht: Shqipëria si një vend i krishterë që në antikitet. Mbas kësaj jemi kapur fort, për të rigjetur rrënjët në histori, për të forcuar vullnetin tonë, për të bindur Evropën ku duam të shkojmë. Si provë të kësaj sjellim objektet e artit bizantin.
Objektet e kultit kristian janë ato që ruajnë vlerat më të mëdha artistike dhe historike. Të tilla janë kodikët e shek. të 6-të dhe të 9-të të Beratit (në Arkivin e Shtetit ruhen mbi 100 kodikë), epitafi i Gllavenicës, me qindra ikona të mrekullushme dhe me mijëra metër katrore me afreske. Arti bizantin është banga jonë e provës materiale e trashëgimisë kristiane. Pjesën artistike të ikonave dhe afreskeve e zbuloi dhe e studioi Viktori Puzanova.
Ajo gjatë gjithë kohës pati mbështetjen dhe ndihmën e Theofan Popës, i cili i deshifroi mbishkrimet bizantine dhe si një martir i vërtetë i krishterimit shpëtoi gjatë periudhës 1967-1973 me qindra ikona, që sot ruhen në muzeumet tona.
Duhet të vinte gjysma e dytë e shekullit të njëzetë, që kjo albanologe e madhe të bënte zbulimet më të rëndësishme në artin tonë. Puzanova ish një personalitet vërtet i rrallë dhe i papërsëritshëm. Ajo kish të bashkuar në një dijet dhe intuitën e shkencëtares me ndjeshmërinë dhe sensibilitetin e një artisteje. Mbi të gjitha ajo kish frymën e sakrificës dhe devotshmërinë e një Zonje të rrallë, e cila diti që tërë talentin dhe vullnetin e saj ta vërë në shërbimin e një misioni të lartë, pa kërkuar asgjë në këmbim.
Ajo arriti të zbulojë dhe të vlerësojë, të studiojë dhe komentojë një art të madh, të panjohur e të pazbuluar; produkt i qindra mjeshtrave dhe artistëve të përulur dhe modestë, që në kushtet më të rënda të kohës, në periudhën më të errët të islamizimit të vendit me dhunë, vazhduan të mbajnë lart frymën e shenjtë të krishterimit të njërit prej popujve më të vjetër të Ballkanit. Ky art i madh i krijuar para dhe mbas pushtimit osman, është sot dëshmia e rezistencës historike dhe artistike, e një patriotizmi të pabujë, e një sakrifice sublime që vazhdoi disa shekuj.
Dhe këtë afresk të madh gjigant në murin e madh të historisë sonë, ish pikërisht Zonja e madhe Viktori Puzanova që e pa e para, njohu vlerat e tij dhe e çmoi lart. Për këtë, kombi ynë i është pafundësisht mirënjohës.
Ajo qëndroi këtu në periudhën më të errët të diktaturës me privacionet e paimagjinueshme, njëlloj si piktorët asketë që punuan nëpër kishat e vogla të fshatrave shqiptare. Ajo pa dyshim është dekane e Bizantologjisë Shqiptare. Asnjë studiues tjetër i artit bizantin në Shqipëri nuk ka atë shkëlqim të butë dhe kjo rrjedh nga kultura e saj dhe dashuria për njerëzit. Puzanova, si asketët ose si murgeshat, rronte e tëra për artin dhe për shkencën.
Ajo kish dhuntinë e rrallë të sakrifikimit sublim pa kërkuar asgjë. Ish një fat i madh për ne që ajo erdhi në Shqipëri. Kështu të rastësishme janë nganjëherë prurjet më të rëndësishme, që nuk jemi në gjendje t’i vlerësojmë si duhet në momentin e shfaqjes, se janë aq të pastra, të druajtura dhe të heshtura.
Vepra e zonjës Puzanova është akti më sublim i qytetares, shkencëtares, artistes dhe i së krishterës që vinte nga Rusia e largët. Ajo solli dhe la një frymë tjetër nga fryma bolshevike leniniste. Ajo ish për mua mishërimi më i denjë i shpirtit të madh kristian rus. Ajo ish krenare për këtë, dhe e konfirmoi me jetën e saj. Pa këtë frymë, pa atë ndërgjegje, ajo nuk do të kish mundur të realizonte misionin e saj të vështirë.
Viktori Puzanova ka lindur në vitin 1893 në qytetin Rostov të Rusisë. Qe nga një familje aristokrate. Studioi në Fakultetin e Artit në Shën Peterburg në degën e skulpturës. Deri në vitin 1917 jetoi në Rusi. Pas Revolucionit të Tetorit në moshën 24 vjeç u largua përgjithmonë nga Rusia, ku nuk pati mundësi të kthehet kurrë.
Burri i saj, Vasil Puzanov, kish qenë oficer i Carit. Mbasi vizitojnë Francën, Italinë, qëndrojnë në Beograd, ku Viktoria punon në Muzeun e Artit. Qendra e punës së saj ishin manastiret në Kosovë.
Në Kosovë takon Rrok Zojzin, arsimtar, i cili më vonë do të bëhet drejtor i sektorit të etnografisë. Duke dashur të fshihen nga gjermanët më 1943 futen në Shkodër, ku jetuan deri më 1948. Në qytetin e Shkodrës, e cila ish një nga qendrat më të njohura të kulturës dhe shkencës shqiptare e ballkanike, ka banuar në shtëpinë e Vlash Dedit, i cili ishte zdrukthëtar. Banesa ish afër kishës së madhe në lagjen e Tre Heronjve. Në vitet 1946-1947 ajo jepte vizatim në Shtëpinë e Kulturës, ku ka pasur nxënës piktorët e njohur: Danish Jukniu (i cili më vonë studion në Poloni), Jakup Keraj (i cili studion në Rusi) dhe Angjelin Dodmasei. Në vitin 1948, Aleks Buda, Kryetari i Institutit të sapothemeluar të Shkencave, i tërheq në Tiranë Puzanovët. Viktoria themelon sektorin e Artit Mesjetar, kurse Vasili punon në Muzeun e Shkencave të Natyrës. Në prill të 49-ës Vasili figuron si teknik ballsamosës në Institutin e Shkencave.
V. Puzanova boton 8 studime (i fundit botohet mbas vdekjes, aty është bashkautore me Dhorka Dhamon)(3). Studimi i parë botohet në vitin 1953. Ky është studimi i parë shkencor që botohet në një revistë të specializuar në Shqipëri apo jashtë saj, mbi artin bizantin shqiptar.
Kishin kaluar katër vjet nga koha kur Puzanova kish ardhur në Institutin e Shkencave. Në këto vite ajo kish bërë disa ekspedita në Valsh dhe Shelcan, në Pojan dhe Zvërnec, në Bregdet dhe Mesopotam, Berat dhe Voskopojë, ku mori pjesë edhe profesori bullgar G. Bogdanov. Ajo tanimë ka filluar të bëjë kopjet e afreskeve të Onufrit.
Studimi i parë pra titullohet: “Piktori shqiptar i Shekullit të XVI-të ONUFRI nga Neokastra (Elbasan)”, dhe zë 14 faqe të revistës.
Ajo që më habit është fakti se që në studimin e parë V. Puzanova merret me piktorin më të madh të të gjitha kohërave te ne, ONUFRIN. Ai është maja më e lartë e artit bizantin shqiptar, dhe në përgjithësi e artit shqiptar. Që në kumtesën e saj të parë thotë: “Shkenca e Bizantologjisë është shumë e re. Ajo ka filluar para disa dekadave, kur lindi interesi për këto vepra me karakter special me një bukuri të veçantë, shumë larg nga kuptimi i zakonshëm i bukurisë.” Dhe më poshtë me pak fjalë ajo përmbledh tërë synimin e këtij arti. “Të gjitha fuqitë krijuese të Bizantit kanë qenë përqendruar për të afirmuar stilin e tij të vetëm specifik që u përpunua mbi trashëgiminë e kohës së lashtë, ku u derdh fryma e gjallë dhe e fuqishme e artit popullor të Lindjes”.
Në të gjitha studimet e saj, Puzanova, do të theksonte dhe vinte në dukje influencën e artit shumë të pasur popullor shqiptar mbi piktorët bizantinë. Dhe pikërisht Shqipëria ish vendi ku kryqëzoheshin dhe ndërthureshin gjithë kulturat, arti grek dhe ai Lindor, arti popullor dhe ai Perëndimor. Kjo ish edhe një nga kënaqësitë e mëdha shkencore që jetoi dhe provoi V. Puzanova, prandaj ajo dhe e desh aq shumë Shqipërinë.
Studimi i dytë i saj botohet në vitin 1957, pra kishin kaluar katër vjet nga artikulli i parë. Titulli është: “Mbi punimet e piktor Nikollës në kishën e Vllahernës (në kështjellën e Beratit)”. Në vitin 1956 shkova në një ekspeditë bashkë me Viktorian në Berat. Ajo kopjonte afresket në kishat e Vllahernës. Në artikull ajo thotë se periudha më e rëndësishme për të si studiuese, janë vitet 1951, 1952 dhe 1953 dhe kjo sepse, gjatë viteve 1948, 1949 dhe 1950 ajo pa, njohu shumë, filloi të mendojë dhe të analizojë, dhe më pas ekspeditat u bënë më komplekse. Sikurse thotë edhe vetë ajo: “(duke kopjuar dhe një shumicë të madhe prej tyre) na kanë ndihmuar të njohim dhe disa nga ata punëtorë që nuk binin në sy...”.
Nga Puzanova në Muzeun e Artit Mesjetar në Korçë, ruhen 32 kopje të mëdha, në dimension 1:1 me origjinalin, të figurave të veçanta apo skena afreskesh. E kam parë si kopjonte në Berat dhe Apolloni. Punonte direkt, mbi telajo kanavace apo beze pambuku, me ngjyra vaji apo tempera. Kopjet kishin një ngjashmëri absolute me origjinalin. Në fillim me letër trasparente kopjonte nga figura linjat kryesore, të cilat i hidhte në telajo me letër kopjativ. Kjo siguronte një konstrukt linear të njëjtë me origjinalin aq të domosdoshëm në kopjet artistiko-shkencore.
Punën njëzetvjeçare të Puzanovës mund ta ndajmë në tri etapa: 1948-1951, 1951-56 dhe 1956-66. Në periudhën e dytë ajo mbasi kish plotësuar një njohje të plotë të materialit në zonat kryesore bizantine fillon të kopjojë afresket. Kjo ish shumë e rëndësishme, ajo pa me sytë e saj dëmtimet që kishin pësuar afresket qoftë nga shkaqe natyrore, qoftë nga dëmtime njerëzore.
Periudha e saj e tretë është në vitet 1956-66, është periudha e pjekurisë së saj të plotë, kur boton tre studimet e viteve 1958-61 dhe 1967 (pas vdekjes).
Sikurse shihet dhe nga materialet Puzanova kalon nga studimi i piktorëve të veçantë Onufri ose Nikolla, në analiza përgjithësuese të ansambleve, si ai i Manastirit të Apollonisë apo konsiderata mbi pikturën monumentale. Studimet e saj janë një tregues i shkëlqyer i aftësive të saj, i kulturës së saj. Aty shkrihet njohja e saj e thellë e bizantologjisë, historisë, artit të rilindjes, teknikave të pikturës, etnografisë, gjeografisë etj. Për më tepër ajo kish një stil letrar të përkryer. Puzanova është një humaniste e vërtetë, e cila kuptoi se arti bizantin që të vlerësohet duhet të shpjegohet sipas shijes bashkëkohore.
Artikujt e saj janë arritja më madhore e shkencës bizantologjike në Shqipëri. Artikujt e saj sa herë që i lexoj, më japin një kënaqësi të jashtëzakonshme, ata janë brilantë për nga mendimi, informacioni dhe shprehja. Ajo jep informacion të pasur për historinë kishtare, arkitekturën, etnografinë, teknikat e pikturës dhe afreskut, të gjitha këto me një poetikë të çuditshme. Ajo ka lënë gjithashtu edhe pesë piktura që janë në Galerinë Kombëtare.
Puzanova vdiq më 1967; sikur nuk donte të jetonte më, të shihte një nga çmenduritë e kriminelit paranojak Enver Hoxha, luftën kundër fesë dhe kishave që e filloi më 1967. Vepra komplekse e Zonjës së madhe Viktori Puzanova pati një rezultat kolosal për Shqipërinë. Figura e saj sa vjen dhe po vlerësohet, çmohet dhe adhurohet.
Ajo është themeluesja e shkencës bizantologjike në Shqipëri dhe arritjet e gjithë dekadave të fundit kanë në themel punën vetëmohuese dhe të kualifikuar të Viktoria Puzanovës. Ne sot përulemi me respekt dhe mirënjohje para figurës së saj.



1. Lord Bajron./ J.C.Hobhouse-1809/ M.Leak/ J.V.Hahn-1852/ K.T.Reinhold/ H.Hecquard-1857/ H.Pedersen-1893/ E.Lear/ F.Pouqeville/ T.S.Hughes/ Ippen/ R.A.Davenport/ P.O.Brondsted/ F.Nopcsa/ Topmaschen/ K.Jirecek/ L.Thalloszy/ ZH-K. Faverial/ F.Tajani/ K.Roth/ N.Jorga/ M.Durham/ Orlando/ Kristidhi/ Palikanidhi/ A.Balducci-1922/ A.Calmes/ A.Moschetti/ K.Praschniker/ L.Rey/ L.Ugolini/ Schober/ A.Lord/ Z.Valentini/ A.Brandini/ A.Dyselie/ S.Mann/ W.Cimochowski/ H.Desnickaja/ R.Elsie/ etj.

2. Anthim Aleksudhi, peshkopi i shumëditur i Beratit, në librin e tij për Beratin, botuar më 1868, flet për tri ikona të shkëlqyera: një Jisu Krishti, një Shën Maria Hyjlindësja, një Joan Pagëzori. Ky autor përmend dhe kishat e Shelcanit dhe Valshit. Po aty tregon se më 1853 i mbuluan me gëlqere afresket e kishës së Shën Marisë së Apollonisë. Ai jep vetëm fakte dhe konsiderata të përgjithshme.
Battifol P. Les manuscrits grecs de Berat d’Albanie et le Codex Purpureus, 1886. Ilo M. Qafzezi- Jeta Kristiane- 1941,1942- TOMORI 1940. Lena- Fjala e Korçës 1944.
Dh. Beduli - Të dhëna për kishat në Shqipëri - Dorëshkrim

3. PUZANOVA VIKTORI - Piktori shqiptar i shekullit të XVI-të Onufri nga Neokastra (Elbasan) - Buletini për Shkencat Shoqërore - 1953. Nr. 3. faqe 2-22.
PUZANOVA VIKTORI - Mbi punimet e piktorit, Nikollës, në kishën Vllaherna (Në kështjellën e Beratit) - Buletini për Shkencat Shoqërore – 1957. Nr. 1. faqe 64-72.
PUZANOVA VIKTORI - Prapë përmbi artin shqiptar të shekullit të XVII-të. Buletini për Shkencat Shoqërore 1958 – Nr. 2, faqe 152-156.
PUZANOVA VIKTORI - Manastiri “Shën Maria e Apollonisë” në Pojan. Buletini i Universitetit Shtetëror të Tiranës - Seria Shkenca Shoqërore - 1961 – Nr. 3. faqe 147-154.
PUZANOVA. VIKTORI dhe DHAMO. DHORKA - Disa tipare të pikturës monumentale në Shqipëri gjatë shekujve XII-XV. Studime Historike. - 1967 – Nr. 2 - faqe 105-112.
 




____________
You feel you now have control, don't you?
You think you will walk away untested. I promise that my work will continue. That I have ensured.
You think it is over, but the games have just begun.

Download Forum









-----------------------------------------